Λουίτζι Πιραντέλλο (Α΄)

Το 1972 το Εθνικό Θέατρο ανέβασε το τελευταίο, ημιτελές έργο του Πιραντέλλο, με σκηνοθέτη τον Σπύρο Α. Ευαγγελάτο, ο οποίος και τόλμησε μια λαϊκή υποκριτική αισθητική, μακριά από τις σκοτεινές, ζοφερές, αισθητικές ερμηνείες της παράδοσης σε όλη την Ευρώπη. Ο Ευαγγελάτος πήγε και βρήκε τις ρίζες του σικελού συγγραφέα στην Κομέντια ντελ’ Αρτε και στην ιταλική ερμηνευτική υφολογία. Εγραφα τον Φεβρουάριο του 1972 για τους «Γίγαντες του Βουνού»: «Πρέπει να χρωστάμε χάρη στο Εθνικό Θέατρο που αποφάσισε να παρουσιάσει το στερνό έργο του Πιραντέλλο στο ελληνικό κοινό, έργο που σπάνια παίζεται στην Ιταλία και σχεδόν σπάνια στον κόσμο όλο. Δεν θα χρειαστεί να αποτολμήσουμε πρώτοι τις κρίσεις μας, αφού ο ίδιος ο συγγραφέας με το ατελείωτο έργο του, μέσα από τον επιθανάτιο ρόγχο του, έρχεται να αμφισβητήσει τη δημιουργία του. Οι «Γίγαντες του Βουνού» δεν τελείωσαν ποτέ, γράφτηκαν μόνο δύο από τις τρεις πράξεις, την τελευταία την αφηγήθηκε, πριν πεθάνει, ο ποιητής στον γιο του. Ετσι το πράγμα παίρνει μια εξέλιξη καθαρά πιραντελλική. Ποιο θα είναι το τέλος του μύθου; Νομίζουμε πως οι λόγοι που το έργο έμεινε ημιτελές δεν είναι μόνο βιολογικοί. Το έργο δεν μπορούσε και δεν έπρεπε να τελειώσει. Ανήκει στην περιοχή της προφητείας, όσο κι αν φαίνεται πως υπόκειται σε μιαν αναγκαιότητα. Το τέλος του έργου γράφτηκε, όχι μόνο στο χαρτί, στα καθημαγμένα τοπία της Ευρώπης. Οι «Γίγαντες του Βουνού» είναι το συνταρακτικό ποίημα μιας ουτοπίας, η ομολογία μιας αποτυχίας και το αδιέξοδο μιας τεχνικής.

Οι δραματικοί μύθοι του Πιραντέλλο ήταν νοθευμένοι από την κατασκευή τους, γιατί ήταν νόθες οι προθέσεις τους. Το αίτημα της αυθεντίας, της γνησιότητας και της ειλικρίνειας που έθετε, όση δραματική και συγκινησιακή ιδιαίτερα ενεργητικότητα κι αν περιείχε, ήταν αίτημα πλαστό, διαβλητό. Παρουσίαζε σαν πανάκεια, σαν αντίδοτο, το δηλητήριο το ίδιο. Η λογική έγινε στο έργο του Πιραντέλλο όπλο και στόχος, κριός και τείχος. Προσπάθησε να αμφισβητήσει τη φαινόμενη πραγματικότητα με τη σχετικότητα του λογικού εργαλείου. Παρουσίασε στη μεσοπολεμική εποχή μια σειρά από μελοδράματα σε μορφή γκροτέσκο, πασπαλισμένα από μια διαλεκτική κρούστα, που αρκούσε να την αγγίξεις για να σπάσει και να φανερώσει ένα περίφοβο παιδί, έτοιμο να ξεσπάσει σε κλάματα. Ο,τι ονόμαζε αυθεντικό και γνήσιο δεν ήταν τίποτε άλλο από ένας συναισθηματισμός και ό,τι ονόμαζε ειλικρίνεια δεν ήταν, παρά μια ηθική αυθορμησία πολύ – πολύ κοντά στη φασιστική, που τόσο τον γοήτευσε.

Ο Κοτρόνε, ο «μάγος» των «Γιγάντων του Βουνού», το δηλώνει κάπου απερίφραστα πως «δεν έχει σημασία να σε πιστεύουν οι άλλοι, φτάνει να πιστεύεις εσύ στον εαυτό σου και να εφευρίσκεις μιαν αλήθεια». Να εφευρίσκεις την αλήθεια, τη βολική, του «Ερρίκου του Δ’», την αλήθεια ενός κατασκευασμένου μύθου που, μέσα του αναπαυμένος, «μακριά από της ζωής το πανηγύρι», να επέχεις στωικότατα. Απογοητευμένος από των φαινομένων την πολλαπλότητα, να ντύνεσαι τα όνειρα και τα προσωπεία που κάθε φορά θα εφευρίσκει ο «μάγος» για χάρη σου και να λυτρώνεσαι στη φυγή των ονείρων.

Τι λέει η φιάμπα (ο μύθος) των «Γιγάντων του Βουνού»; Ενας ξεπεσμένος, αποδεκατισμένος θίασος ενός κόμη, που ξόδεψε όλη την περιουσία του για χάρη της θεατρίνας γυναίκας του, παίζοντας παντού με αποτυχία το έργο ενός πεθαμένου ποιητή, φτάνει σε τόπο ερημικό, κατοικημένο από έναν «λαό οραματιστών και οραμάτων». Εκεί ο «μάγος» της φυλής… τους καλεί να μοιραστούν τη στέγη και τα όνειρα. Εκείνοι, αρνούμενοι να εγκαταλείψουν την αποστολή τους, την εμμονή τους να βρουν έναν αποδέκτη του λόγου τους, οδηγούνται στους Γίγαντες του Βουνού, τις μέρες που με επιγαμίες συγγενεύουν. Εκεί, παίζοντας μπροστά στους υπηρέτες, όπου τους παρέπεμψαν, κατασπαράζονται από το πλήθος. Παρ’ όλα αυτά, αποζημιώνονται αδρά για την παράσταση.

ΤΡΑΓΙΚΗ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ. Πώς γίνεται να τελειώσει ένα τέτοιο έργο και πώς ίσως να παιχθεί, όταν γράφεται το 1936, την ώρα που γίνονται οι γάμοι των «γιγάντων», του Βερολίνου και της Ρώμης; Την ώρα που όχλοι ασύδοτοι και αφιονισμένοι από οραματιστές υψώνουν πυρές από τυπωμένα όνειρα ενός κόσμου που είχε πιστέψει πως θα τους αποτρέψει. Ο Πιραντέλλο στο τέλος της ζωής του κατάλαβε πως η αυθεντία και η εφευρημένη αλήθεια μπορούν να περάσουν κάποτε σε κάποια χέρια που θα τις μονοπωλήσουν επαγγελματικά, σε κάποιους κατασκευαστές οραμάτων. Κι όταν το κατάλαβε, σταμάτησε έκπληκτος μπροστά στο τραγικό αδιέξοδο ή μάλλον στην τραγική βεβαιότητα που ερχόταν με συνέπεια ανάγκης. Τι σπαραγμός και τι κόλαφος! Και τι εμπαιγμός πλέον η τέχνη και τι παίγνιο! Τα «πρόσωπα» βρίσκουν τον συγγραφέα τους που είναι, τελικά, ο δήμιός τους. Αυτός θα τα παραδώσει «προς το σταυρώσαι». Και ποιος θα εισπράξει τα αργύρια; Οι Γίγαντες γιορτάζουν τους γάμους τους, ο χορός καλά κρατεί: εκεί κάτω οι ζηλωτές των κορυφών και της γνησιότητας των ονείρων παραδίνονται στον εξευτελισμό. Οταν το πνεύμα αμφισβητεί τον εαυτό του για να τον «βελτιώσει», κάποιος καλοθελητής θα βρεθεί να το καταλύσει για να το «λυτρώσει» από τις ενοχές του. Μήπως ο φασισμός δεν ήρθε να σώσει τον αστισμό από τους αμαρτίες του αστισμού;

Ο Πιραντέλλο, τουλάχιστον, μετάνιωσε και εξιλεώθηκε. Στάθηκε από τις τραγικά προδομένες συνειδήσεις του Μεσοπολέμου που ευαγγελίστηκαν μια ζωή χαρισάμενη, πασχίζοντας να ξεπεράσουν τις αντιφάσεις του κοινωνικού βίου με την απλοϊκή τεχνική της αγνότητας, για να καταλήξουν στην απλοποίηση των ολοκληρωτισμών. Παγιδεύτηκαν μέσα σε λέξεις και με λέξεις σκιαμάχησαν για να καταλήξουν στων λέξεων το χάος. Εφεύραν μιαν αλήθεια βολική, ερμήνευσαν τον κόσμο από τα πριν και κατέφυγαν στην αυταπάτη της ερμηνείας. Δολοφόνησαν τη διαλεκτική των πραγμάτων με τον ονοματοποιία. Αγνόησαν πως πίσω από τις επικλήσεις, τα οράματα, τα θαύματα, τους ιριδισμούς και τις καλές προθέσεις, καιροφυλακτούσε ο όχλος των Γιγάντων, κουφός και μουγγός και τυφλός, ζωντανότερος από τα φαντάσματα και πρακτικότερος από το κουβεντολόι της Ερσίλια Ντρέι, του Μπαντολβίνο και της Ματίλντα Ντε Σπίνα. Ωμός. Πέρα, βέβαια, από όλα τούτα, στέκει ο Πιραντέλλο τεχνίτης. Ο κληρονόμος μιας δραματικής μαστοριάς στέρεης, ο συγγραφέας που ξέρει να πλάθει «πρόσωπα» και να ξεσκίζει «προσωπεία». Με ένα θεατρικό εργαλείο δοκιμασμένο από την πρακτική της Κομέντια ντελ’ Αρτε, του Γκότσι, του Αντονέλι, στήνει έργα κλειστά από παντού. Τέλεια καλλιγραφήματα «στρογγύλης γραφής».

Οσο και αν το χτένισμα έλειψε από τους «Γίγαντες», η τεχνική του παραμένει αξεπέραστη και η ευχέρεια της διαγραφής των χαρακτήρων ξαφνιάζει. Οι «Γίγαντες», μάλιστα, έχουν μπολιαστεί με ένα πετυχημένο κράμα εξπρεσσιονισμού και υπερρεαλισμού που ισορροπούν με θαυμαστή ευκαμψία πάνω στο σχοινί. Ο τρόπος που εισάγονται τα πρόσωπα, η ανοδική πορεία προς την καταστροφή, το πέρασμα από την πραγματικότητα στο όνειρο συγκροτούν την εντύπωση μιας σοφής συμφωνίας ήχων, εικόνων και χαρακτήρων, σε συνάρτηση».