Το «δικαίωμα» {LF}στα όπλα κοστίζει πολύ ακριβά

Η τραγωδία στο Τέξας, στην οποία έχασαν τη ζωή τους 21 άνθρωποι, εκ των οποίων 19 μικρά παιδιά, προστίθεται σε μία, μακρά πλέον, λίστα με αντίστοιχα εγκλήματα. Δυστυχώς, το φαινόμενο έχει προσλάβει ενδημικό χαρακτήρα στις ΗΠΑ. Ωστόσο, παρά τις ανθρώπινες απώλειες, το «δικαίωμα» στην οπλοκατοχή εξακολουθεί να έχει ισχυρά θεμέλια σε ικανό μέρος της αμερικανικής κοινωνίας και, συνακόλουθα, στον νόμο. Το δικαίωμα κατοχυρώθηκε ρητά το μακρινό 1791 με τον δεύτερο τροποποιητικό όρο, ως μέρος του Χάρτη Δικαιωμάτων, με τον οποίο συμπληρώθηκε το Σύνταγμα του 1787 των νεοσύστατων τότε Ηνωμένων Πολιτειών.

Αν και η λογική πίσω από το δικαίωμα στην οπλοκατοχή, η δικαιολογητική δηλαδή βάση και η σκοπιμότητα την οποία το δικαίωμα αυτό εξυπηρετούσε όταν κατοχυρώθηκε, δεν είναι τόσο εναργείς, διχάζοντας κατά συνέπεια τους ερμηνευτές της σχετικής συνταγματικής διάταξης, η οπλοκατοχή είχε κάποιο νόημα στην Αμερική του 18ου αιώνα για λόγους αντιμετώπισης ομάδων, όπως οι Ινδιάνοι, και ατομικής και συλλογικής αυτοπροστασίας, στο πλαίσιο μιας αναδυόμενης τότε κεντρικής, ομοσπονδιακής κρατικής δομής, η οποία θα αποκτούσε τακτικό στρατό, αλλά δεν είχε ακόμα κερδίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών ότι δεν θα χρησιμοποιήσει τη δύναμή της καταχρηστικά. Η οπλοκατοχή έχει και σήμερα ίσως νόημα σε κάποιες περιοχές του πλανήτη μας, για λόγους πρωτίστως αυτοπροστασίας. Αρκεί ν’ αναλογιστούμε περιπτώσεις «αποτυχημένων» ή «καταρρευσάντων» κρατών (failed states), κρατών των οποίων η κυβέρνηση δεν ελέγχει (τμήμα της) επικράτειας – το οποίο μπορεί να ελέγχεται από εγκληματικές ή/και παραστρατιωτικές οργανώσεις -, εμπόλεμες ζώνες, εμφύλιους πολέμους, γενοκτονίες και εθνοκαθάρσεις· ο κόσμος μας κάθε άλλο παρά ασφαλής είναι για πολλούς συνανθρώπους μας. Οταν απειλούνται δικαιώματα όπως η ίδια μας η ζωή και οι θεσμοί της πολιτείας αδυνατούν να τα προστατεύσουν, η αυτοπροστασία επιτρέπεται ως «φυσικό δίκαιο» ή «δίκαιο της ανάγκης».

Στη σημερινή Αμερική, όμως, τίποτα δεν δικαιολογεί την οπλοκατοχή έτσι γενικευμένη και ως συνταγματικά κατοχυρωμένο ατομικό δικαίωμα. Αντιθέτως, η εμμονή σε αυτήν αντανακλά βαρύτατες κοινωνικές και πολιτικές παθογένειες, εξυπηρετεί ισχυρά οικονομικά συμφέροντα και, ασφαλώς, συνιστά αναχρονισμό. Αφότου εξέλειψε ο γενεσιουργός κοινωνικοπολιτικός λόγος, η ανάγκη δηλαδή αυτοπροστασίας και προστασίας του πολιτεύματος και των ελευθεριών που αυτό κατοχυρώνει, η συνταγματική / νομική βάση της οπλοκατοχής είναι παρωχημένη, στερούμενη ουσιαστικών ερεισμάτων και σκοπιμότητας. Κοστίζει σε ανθρώπινες ζωές, αλλά και εγκυμονεί κινδύνους για το ίδιο το πολίτευμα, όπως απέδειξε η εισβολή στο Καπιτώλιο από οπαδούς του απερχόμενου προέδρου Τραμπ τον Ιανουάριο του 2021.

Ιδανικά, ο συνταγματικός νομοθέτης θα έπρεπε να καταργήσει το δικαίωμα στην οπλοκατοχή. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο, μεταξύ άλλων, λόγω της εικόνας που έχουν οι πολίτες των ΗΠΑ για το αμερικανικό Σύνταγμα και του ρόλου που αυτό επιτελεί ως εθνικό σύμβολο. Το βάρος επομένως πέφτει στον κοινό νομοθέτη, ο οποίος μπορεί να θέσει προϋποθέσεις και περιορισμούς στην άσκηση του δικαιώματος, αλλά και στη δικαστική ερμηνεία, η οποία μπορεί να «επιστρατεύσει» εργαλεία – όπως, όλως ενδεικτικά, η στάθμιση του δικαιώματος της οπλοκατοχής έναντι άλλων δικαιωμάτων και πρωτίστως αυτού της ζωής ή η εξελικτική ερμηνεία – ώστε να «εξουδετερώσει» ως συνταγματικό κατάλοιπο του παρελθόντος το δικαίωμα στην οπλοκατοχή και να εναρμονίσει το αμερικανικό Σύνταγμα με το σήμερα. Οφείλουμε, ωστόσο, να αναγνωρίσουμε ότι αυτό που θα ενδυναμώσει μια τέτοια νομοθεσία και νομολογία είναι η κοινωνική συναίνεση υπέρ τής, καταρχήν, απαγόρευσης της οπλοκατοχής.

Στην Ευρώπη, ακριβώς επειδή η επικρατούσα κοινωνική αντίληψη διαφέρει από αυτή της Αμερικής, η οπλοκατοχή δεν θεωρείται ατομικό δικαίωμα. Αντίθετα, το δικαίωμα στη ζωή γεννά θετική υποχρέωση στο κράτος να καταπολεμά (ποινικοποίηση κ.λπ.) την οπλοκατοχή λόγω των κινδύνων που αυτή εγκυμονεί για την ανθρώπινη ζωή. Ακόμα κι όταν, περιορισμένα, επιτρέπεται η οπλοκατοχή, αυτή εξαρτάται από προϋποθέσεις και συνοδεύεται από πρόληψη (π.χ. εξέταση από ψυχίατρο για κατοχή κυνηγετικού όπλου).

Οι φιλελεύθερες ευρωπαϊκές δημοκρατίες και οι ΗΠΑ, παρά τις κοινές τους αξίες, αποκλίνουν σημαντικά στην προσέγγισή τους επί ορισμένων ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα παραδείγματα της ελευθερίας της έκφρασης, του απόλυτου περιορισμού της κακομεταχείρισης (και δη των βασανιστηρίων), αλλά και των δικαιωμάτων στην υγεία και στην εκπαίδευση είναι χαρακτηριστικά. Ας ελπίσουμε ότι θα υπάρξει προσέγγιση στο θέμα της οπλοκατοχής και ότι οι ΗΠΑ θα έρθουν σύντομα ως προς το θέμα αυτό κοντύτερα στο ευρωπαϊκό πρότυπο και μέτρο.

Ο δρ Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ, μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών. Ο γράφων εκφράζει προσωπικές απόψεις