Παρελθόν με… λαμπρό μέλλον

Η Εφη Νικήτα δεν είναι γνωστή στο ευρύ κοινό, και νομίζω ότι αυτό είναι φυσιολογικό. Γέννημα θρέμμα της «συμπρωτεύουσας», αποφοίτησε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια έκανε μεταπτυχιακές σπουδές και υποστήριξε τη διδακτορική διατριβή της στο Πανεπιστήμιο του Cambridge. Η διατριβή της εμπίπτει στο πεδίο της βιολογικής ανθρωπολογίας. Ακολούθως έκανε τις μεταδιδακτορικές σπουδές της σε σημαντικά ξένα ιδρύματα και αν και ανήκει στους Millennials – είναι δηλαδή πολύ νέα για τα ακαδημαϊκά μέτρα – στο βιογραφικό της περιλαμβάνεται ένα πλήθος δημοσιεύσεων σε πολύ καλά αγγλόφωνα περιοδικά του κλάδου της καθώς και ένα εισαγωγικό εγχειρίδιο στα αγγλικά για την οστεο-αρχαιολογία. Είναι σαφές, πάντως, ότι το έργο της απευθύνεται αποκλειστικά σε ένα διεθνές κοινό.

Η Εφη δεν μπόρεσε να βρει θέση στην Ελλάδα, και μάλλον αυτό αποδείχθηκε καλό για τη σταδιοδρομία της. Σήμερα εργάζεται ως επίκουρη καθηγήτρια Βιοαρχαιολογίας στο Ερευνητικό Κέντρο Επιστήμης και Τεχνολογίας στην Αρχαιολογία και τον Πολιτισμό του Ινστιτούτου Κύπρου. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στη μελέτη της κινητικότητας των ανθρώπινων πληθυσμών στην Ανατολική Μεσόγειο από τα προϊστορικά χρόνια μέχρι και τη Βυζαντινή περίοδο, με έμφαση στις μορφές που πήρε αυτή η κινητικότητα όταν εξετάζεται σε διαφορετικά γεωγραφικά, κοινωνικά και οικονομικά πλαίσια. Στα ενδιαφέροντά της φυσικά εντάσσεται και η μελέτη των επιπτώσεων αυτών των πληθυσμιακών μετακινήσεων.

Επίσης, η Εφη Νικήτα διερευνά τις συνθήκες διαβίωσης στο παρελθόν, όπως αυτές αποκαλύπτονται μέσω των ανθρωπίνων οστών. Πιο συγκεκριμένα, εξετάζει ζητήματα διατροφής, παθολογίας και επιπέδων φυσικής δραστηριότητας, τα οποία με τη σειρά τους διαφωτίζουν πτυχές της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, αλλά και της προσαρμογής αρχαίων κοινωνιών σε δυναμικές κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις  και διαφορετικά φυσικά περιβάλλοντα. Ετσι, η βιοαρχαιολογική μελέτη δίνει φωνή σε ανθρώπους του παρελθόντος οι οποίοι είναι αφανείς στις συνηθισμένες ιστορικές πηγές και μας βοηθά να διαμορφώσουμε μια πληρέστερη εικόνα της εξέλιξης της ανθρωπότητας κατά τα τελευταία περίπου 10.000 χρόνια.

Πέρα από την ενασχόλησή της με αρχαιολογικά ερευνητικά ερωτήματα, η Εφη εργάζεται συστηματικά για την ανάπτυξη και βελτίωση τω μεθόδων σκελετικής ανάλυσης. Μεταξύ των προσφάτων έργων της είναι και η δημιουργία μιας δωρεάν διαδικτυακής εφαρμογής για τον προσδιορισμό του φύλου (αρσενικό – θηλυκό) με βάση μετρήσεις διαφορετικών οστών. Το ερώτημα φυσικά που τίθεται στον αναγνώστη αυτού του κειμένου είναι γιατί δίνω όλες αυτές τις πληροφορίες για μία νέα ερευνήτρια, η οποία, αν και είναι πολύ ξεχωριστή, δεν είναι ασφαλώς η μόνη που έχει ένα ισχυρό βιογραφικό με έντονη τη διεθνή παρουσία.

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι απλή. Αισθάνθηκα την υποχρέωση να γράψω για την Εφη Νικήτα καθώς υπήρξε μία από τους/τις εννέα νικητές/νικήτριες ενός βραβείου που θεωρείται, από τους ίδιους τους οργανωτές του, το μεγαλύτερο βραβείο στον κόσμο για τη μελέτη του ανθρώπινου παρελθόντος (επισημαίνω ότι δεν πρόκειται αποκλειστικά για ιστορικούς).

Πρόκειται για το βραβείο Dan David, το οποίο απονεμήθηκε στους νικητές στις 11 Μαΐου 2022 στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ. Ενα μεγάλο ποσό διανεμήθηκε στους νικητές του βραβείου που βρίσκονταν όλοι στις πρώτες φάσεις της σταδιοδρομίας τους, ως άθλο για την υψηλής ποιότητας εργασία που έχουν κάνει μέχρι σήμερα και φυσικά για τις προοπτικές που έχουν. Ο αριθμός εκείνων που κρίθηκε ότι ανταποκρίνονταν στα κριτήρια για να διεκδικήσουν το βραβείο πλησίασε τους/τις 300. Ο τρόπος δε με τον οποίο ήταν οργανωμένη η διαδικασία επιλογής των τελικών νικητών ήταν τέτοιος που απέκλειε κάθε πιθανότητα παρεμβάσεων ή επηρεασμού των μελών της επιτροπής επιλογής από οποιονδήποτε – και αυτό μπορώ να το υποστηρίξω μετά λόγου γνώσεως ως μέλος της. Δυστυχώς πρόκειται για μια διαδικασία που δεν πιστεύω ότι θα μπορούσε ποτέ να υιοθετηθεί στη χώρα μας.

Ανάλογη με τη σημασία του βραβείου ήταν επίσης και η τελετή απονομής: ένα θέαμα λιτό αλλά και συνάμα εντυπωσιακό που πραγματικά τιμάει τους διοργανωτές. Και οφείλω να ομολογήσω ότι αισθάνθηκα περήφανος που είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω την απονομή του βραβείου σε μια Ελληνίδα, την Εφη Νικήτα.

Οι νικητές κάλυπταν κάθε τομέα της μελέτης του ανθρώπινου παρελθόντος. Καλλιτέχνες και μουσειολόγοι, δημόσιοι ιστορικοί και ανθρωπολόγοι, ιστορικοί και βιοανθρωπολόγοι – όπως η Εφη Νικήτα – περιλαμβάνονταν σε αυτούς που κέρδισαν το βραβείο με ντοσιέ εργασίας που δεν μπορούσαν παρά να εντυπωσιάσουν, οποιονδήποτε τα μελετούσε. Και για να ολοκληρώσω την παρουσίαση του βραβείου, οφείλω να προσθέσω ότι δίνεται από το ομώνυμο ίδρυμα, το οποίο με τη σειρά του οφείλει το όνομά του σε έναν πολύ επιτυχημένο ισραηλινό επιχειρηματία, τον Dan David, ο οποίος πέθανε το 2011, αλλά του οποίου το έργο συνεχίζουν η σύζυγός του και ιδιαίτερα ο γιος του.

Δυστυχώς, αν και στην Κύπρο δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στο επίτευγμα της Εφης Νικήτα, στην Ελλάδα δεν αντιλήφθηκα να γίνεται καμιά μνεία, ούτε καν στο Αριστοτέλειο από όπου ξεκίνησε τις σπουδές της και το οποίο η βράβευσή της τιμάει ιδιαίτερα. Απέναντι στην πλήρη ισοπέδωση αξιών και επιτευγμάτων που επικρατεί στην Ελλάδα, περιπτώσεις όπως εκείνες της Εφης Νικήτα που διακρίνονται σε ένα διεθνές περιβάλλον επιβάλλεται να μνημονεύονται και να προβάλλονται. Αλλιώς κάνουμε ένα ακόμη βήμα για να ολοκληρώσουμε την πορεία μας προς το να γίνουμε αυτό που προέβλεπε ο Μάνος Χατζιδάκις, δηλαδή οι σερβιτόροι της Ευρώπης.

Ο Κώστας Κωστής είναι καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών