Νέα εποχή στις δικαστικές αποφάσεις και στις εκθέσεις ελέγχου

Μια ριζική μεταρρύθμιση συντελείται στο Ελεγκτικό Συνέδριο τα τελευταία δύο χρόνια. Μια μεταρρύθμιση που θεσμοθετήθηκε, εφαρμόστηκε και έχει ήδη αρχίσει να παράγει αποτελέσματα. Στο κείμενο αυτό δεν θα περιγράψω τόσο την ουσία της μεταρρύθμισης, που θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί ειδικού ενδιαφέροντος. Αλλά τη μέθοδο της εισαγωγής και τα χαρακτηριστικά της. Κι αυτό γιατί μπορεί η σχετική εμπειρία να δώσει χρήσιμες ιδέες για αντίστοιχες μεταρρυθμίσεις άλλων κρατικών θεσμών. Τις τρεις πτυχές της μεταρρύθμισης, από τη θέσπισή της στην εφαρμογή της και από την εφαρμογή της στα αποτελέσματα, πρέπει να τις δούμε διακριτά. Η καθεμία έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες, όλες όμως, όπως θα δούμε, συνδέονται με μια ενιαία κεντρική ιδέα.

Με δύο νομοθετήματα, τους Νόμους 4700/2020 και 4820/2021, άλλαξε εκ βάθρων το νομικό πλαίσιο που διέπει το Ελεγκτικό Συνέδριο. Καταργήθηκαν ρυθμίσεις που ανάγονταν στην οθωνική βασιλεία. Εισήχθη νέα δικονομία. Αναδομήθηκαν τα επτά δικαιοδοτικά Τμήματα. Δημιουργήθηκαν τρία νέα Τμήματα στο Δικαστήριο για να εποπτεύουν τους ελέγχους.

Προηγήθηκε των αλλαγών μια ευρύτατη διαβούλευση όλου του προσωπικού του Συνεδρίου. Οκτώ διλήμματα για την εξέλιξη του Θεσμού τέθηκαν ως ερωτήματα. Και στις απαντήσεις, με συντριπτική πλειοψηφία, το προσωπικό απάντησε ότι θέλει τον εκσυγχρονισμό αλλά με διατήρηση της ιστορικής, εθνικής φυσιογνωμίας του Θεσμού.

Ακολούθησε η συγκρότηση νομοπαρασκευαστικών επιτροπών – για τη δικονομία υπήρχε ήδη ένα σχέδιο από το 2018 – όπου αναζητήθηκε, χωρίς πλειοψηφίες και μειοψηφίες, η συναίνεση, όσο χρόνο και αν απαιτούσαν οι σχετικές συζητήσεις. Οι επιτροπές ήταν πολυπρόσωπες, αντιπροσωπεύονταν σε κάθε συνάντηση οι ενώσεις των δικαστών και των υπαλλήλων. Και όταν τελείωναν το έργο τους, το σχέδιο που ετοίμαζαν εξεταζόταν από την Ολομέλεια του Δικαστηρίου και, σχεδόν ομόφωνα, υιοθετούνταν από αυτήν. Κυβέρνηση και Αντιπολίτευση ήταν ιδιαίτερα θετικές στις αλλαγές. Η εμπιστοσύνη του πολιτικού προσωπικού της Δημοκρατίας μάς έδινε δύναμη και ώθηση στη μεταρρυθμιστική προσπάθεια.

Οι δύο νόμοι που ανέφερα δεν ήταν, σε μεγάλο τους μέρος, άμεσης εφαρμογής. Επρεπε να εκδοθούν κανονιστικές αποφάσεις της Ολομέλειας ή, και πιο άμεσα ακόμη, έπρεπε οι γραμματείες και οι διευθύνσεις του Δικαστηρίου να αρχίσουν να δουλεύουν εντός του νέου κανονιστικού πλαισίου.

Για να πάρω ένα παράδειγμα: ο Ν. 4700/2020 προέβλεψε ριζική ανακατανομή των δικαστικών υποθέσεων στα επτά δικαιοδοτικά Τμήματα. Ισχυε από 30 Ιουνίου και έπρεπε τα Τμήματα, με τη νέα τους δικαιοδοσία, να αρχίσουν να λειτουργούν από 16 Σεπτεμβρίου. Το πετύχαμε. Ή, άλλη αλλαγή, έπρεπε οι διευθύνσεις ελέγχου να αναλάβουν τα νέα τους καθήκοντα το συντομότερο δυνατό ώστε να μην επέλθει καθυστέρηση στην εφαρμογή του ετήσιου προγράμματος ελέγχων. Και αυτό το πετύχαμε. Δεν ήταν εύκολο. Αλλά για να επιτευχθεί η προσαρμογή έπρεπε από τη συναινετική προσέγγιση που περιγράφηκε πιο πάνω να υιοθετηθεί μια απολύτως συγκεντρωτική, όπου η ευθύνη ενέπιπτε στην κορυφή της ιεραρχικής πυραμίδας, στον μόνο υπεύθυνο προς τον έξω κόσμο μιας αποτυχίας της μεταρρύθμισης. Οντως, έπρεπε να αντιμετωπιστεί η αδράνεια, αναμενόμενη, μπροστά σε κάθε αλλαγή. Που δεν οφείλεται όμως, όπως είχαμε την ευκαιρία να διαπιστώσουμε, σε άρνηση των στελεχών μας να δεχθούν την αλλαγή. Οφείλεται στην έλλειψη σαφούς, κατανοητού, απλού οδικού χάρτη. Επρεπε λοιπόν με ενσυναίσθηση να δοθούν οι δέουσες οδηγίες.

Τίποτε δεν γίνεται από μόνο του. Οσο αυτονόητο και αν φαίνεται κάτι σ’ αυτόν που καθοδηγεί τη μεταρρύθμιση, στην πράξη, θα διαπιστώσει αμέσως ότι άλλα περίμενε να γίνουν και αλλιώς αυτά γίνονται. Μία είναι η βασική συμβουλή για την επιτυχία: «You get what you inspect and not what you expect». Χρειάζονται διαρκείς επεμβάσεις για να διορθωθούν τα λάθη της σύλληψης ή τα λάθη της εκτέλεσης της πορείας.Ο,τι εισάγεται ως μεταρρύθμιση δεν εισάγεται ως αυτοσκοπός, απλώς για να την εφαρμόσουν οι υπηρεσίες. Πρέπει και να παράγει αποτελέσματα. Να αλλάξει η υλική πραγματικότητα χάρη σ’ αυτήν. Να εκδίδονται πιο γρήγορα, ποιοτικά καλύτερες δικαστικές αποφάσεις. Να διενεργούνται έλεγχοι με ευρύτερη απήχηση στη δημόσια διαχείριση. Οπως το προέβλεψε ο νόμος, αλλά και όπως το αναμένει η κοινωνία. Για να επιτευχθεί αυτό, εδώ χρειάζεται και συναίνεση και συγκεντρωτισμός. Ομως αυτά δεν αρκούν. Πρέπει ακόμη να βρεθεί το κίνητρο ώστε όλοι όσοι συμμετέχουν στην εφαρμογή της μεταρρύθμισης να συνδεθούν συναισθηματικά μαζί της, σαν κάτι που να τους αφορά γιατί τους δίνει περισσότερη αξία και κύρος.

Για να πάρω ένα παράδειγμα ακόμη: μια μεγάλη, φιλόδοξη αλλαγή στο ελεγκτικό σκέλος είχε ήδη ξεκινήσει στο Ελεγκτικό Συνέδριο από το 2012. Τα δύο πρόσφατα νομοθετήματα, όπως εφαρμόστηκαν, την ενσωμάτωσαν στη μεταρρύθμιση που αυτά εισήγαγαν. Ομως πρόσθεσαν δύο σημαντικές αλλαγές: διεύρυναν το αντικείμενο και τη μέθοδο των ελέγχων ώστε με τα λιγότερα δυνατά μέσα να επιτυγχάνεται το μεγαλύτερο δυνατό ελεγκτικό αποτέλεσμα. Και ακόμη, απέβλεψαν στην αξιοποίηση αυτού που οι ελεγκτές μας ήξεραν πάντα να κάνουν, στις δυνατότητες που είχαν δηλαδή, και όχι σ’ αυτές που θα έπρεπε να είχαν.

Η μεταρρύθμιση στηρίχθηκε στους πολλούς και τους φιλότιμους, όχι στους λίγους και τους εκλεκτούς. Στηρίχθηκε δηλαδή στις υπαρκτές, διαθέσιμες δυνάμεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Αυτών την αξία ανέδειξε. Και μας ξάφνιασε ευχάριστα η προθυμία που βρήκαμε, εκεί, θα τολμούσα να πω, που δεν το περιμέναμε, σε ανθρώπους πρόθυμους να συντελέσουν δημιουργικά σε μια πορεία αλλαγής που αντιλαμβάνονταν τα βήματά της και που ιδιοποιήθηκαν. Μιας αλλαγής που είναι ήδη απτή σε όσους επισκεφτούν τον ιστότοπο του Ελεγκτικού Συνεδρίου (elsyn.gr) και δουν ό,τι νέο υπάρχει στο κανονιστικό του πλαίσιο, στις δικαστικές του αποφάσεις και στις εκθέσεις ελέγχου που εκδίδει.

Ο Ιωάννης Σαρμάς είναι πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου