Ο Βενιζέλος απέναντι στις μειονότητες

Η μονογραφία του Βασίλη Κολλάρου φιλοδοξεί, και κατορθώνει με επιτυχία, να καλύψει ένα βιβλιογραφικό κενό καθώς συγκροτεί μια συγκεντρωτική και συγκριτική θεώρηση της πολιτικής του Βενιζέλου, τόσο απέναντι στο μειονοτικό φαινόμενο στις γενικές όψεις του όσο και απέναντι σε καθεμία μειονότητα ξεχωριστά, τόσο στην Κρητική Πολιτεία όσο και στην Ελλάδα, τόσο πριν όσο και μετά τη Λωζάννη. Ενα επιπλέον βιβλιογραφικό κενό καλύπτει η εξαντλητική μελέτη του εσωτερικού νομικού πλαισίου που διείπε τις μειονότητες σε καθεμία από τις επίμαχες περιόδους, καθώς οι μέχρι στιγμής κρατούσες αναλύσεις φώτιζαν προεχόντως τις διπλωματικές παραμέτρους.

Στο πρώτο κεφάλαιο, «Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και οι Μουσουλμάνοι Κρήτες», εκτυλίσσεται ένα αυθεντικό και αισιόδοξο υπόδειγμα φιλελευθερισμού, με θεσμούς και πρακτικές σε διεθνή πρωτοπορία. Χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτής της πολιτικής αποτελούν η μέριμνα για την υπέρβαση του συγκρουσιακού παρελθόντος, η επιβολή πλήρους ισοπολιτείας και η αποφυγή καθιέρωσης επίσημης θρησκείας, ακόμη και παρά της αντιδράσεις της χριστιανικής πλειονότητας. Οι θαρραλέες και πρωτοποριακές ρυθμίσεις για την ιθαγένεια, τη θρησκευτική ελευθερία και τα δικαιώματα της μειονότητας αποδίδουν καταρχήν φιλελεύθερες αντιλήψεις, επιπλέον όμως εντάσσονται σε μιαν ευκρινή εθνική στρατηγική, εμφανιζόμενες ως πρόπλασμα για αντίστοιχες θεσμικές παραχωρήσεις που ακόμη και το Βασίλειο της Ελλάδος θα ώφειλε να υιοθετήσει, προκειμένου να ενσωματώσει αλλοεθνείς πληθυσμούς στο πλαίσιο της – τότε ακόμη επίκαιρης – Μεγάλης Ιδέας. Χωρίς ν’ αποκρύπτει ή να παραγνωρίζει τον εθνικό χαρακτήρα του κράτους, ο σχεδιασμός αυτός στηρίζεται στη συρρίκνωση των συνεπειών αυτού του εθνικού χαρακτήρα, με στόχο μιαν έννομη τάξη ελκυστική για κάθε εθνική και θρησκευτική μειονότητα. Ειδικά οι νομοθετικές εγγυήσεις για την κοινοτική αυτονομία των Τουρκοκρητών αποτελούν απόπειρα εκσυγχρονισμού του παραδοσιακού οθωμανικού προτύπου μειονοτικής οργάνωσης, ενισχυμένου με σύγχρονες παραδοχές ισότητας.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, «Η πολιτική του Ελευθέριου Βενιζέλου έναντι των μειονοτήτων (1910-1915)», καθώς έχει ξεκινήσει η προς βορράν επέκταση, παρακολουθούμε την αντίστιξη ανάμεσα στην καχυποψία των τοπικών διοικητικών κλιμακίων απέναντι στις νέες εθνοθρησκευτικές μειονότητες και στην κατά πολύ διαλλακτικότερη κεντρική διοίκηση, που πάντως ακόμη και αυτή συνδέει κατά περίπτωση την πολιτική της με τη στάση των ίδιων των μειονοτήτων. Στο τρίτο κεφάλαιο, «Η πραγματοποίηση των εθνικών οραμάτων και το ζήτημα των μειονοτήτων (1915-1920)», η βραχύβια προς ανατολάς επέκταση συνοδεύεται από αυξημένες εγγυήσεις και προστατευτικές ρυθμίσεις με στόχο την ενσωμάτωση μικρασιατικών πληθυσμών, και πάλι παρά την αντίθετη προδιάθεση τόσο του στρατού, όσο και σημαντικού μέρους της κοινωνίας. Στο τέταρτο κεφάλαιο, «Ο Ελευθέριος Βενιζέλος στη Λωζάννη», παρουσιάζεται η θεσμική αποτύπωση της αναγκαστικής προσαρμογής στην ήδη τετελεσμένη εκδίωξη του μικρασιατικού Ελληνισμού. Στο πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο, «Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και τα ζητήματα των εν Ελλάδι μειονοτήτων (1928-1932)», αναλύεται ένα νέο μείγμα μειονοτικής πολιτικής, στο πλαίσιο του οποίου αφενός τηρούνται οι υπάρχουσες διεθνείς συνθήκες, με ειδική μέριμνα για τη Δυτική Θράκη προς διαφύλαξη της αμοιβαιότητας, αφετέρου αποθαρρύνεται κάθε διάθεση διεύρυνσης των προστατευτικών μέτρων και μάλλον εδραιώνεται η καχυποψία απέναντι σε κάθε πραγματικό ή φαντασιακό ενδεχόμενο αυτονομισμού.

Οι πολλές όψεις
της πολιτικής

Αν από τη συνολική εκτίμηση της βενιζελικής μειονοτικής πολιτικής μπορεί ν’ αναδειχθεί ένα κυρίαρχο κίνητρο, αυτό σίγουρα δεν είναι ενιαίο, είναι όμως συνεπές στην πολυπλοκότητά του καθώς συνδυάζει την πάγια πολιτική ιδεολογία του φιλελευθερισμού με τα εναλλασσόμενα γεωπολιτικά συμφέροντα της χώρας και τους εκάστοτε επίκαιρους διπλωματικούς και πολεμικούς σχεδιασμούς σε σχέση αρχικά με την εθνική ολοκλήρωση και τελικά με τη διατήρηση της ασφάλειας. Υπ’ αυτό το πρίσμα εξηγούνται και οι κινήσεις εκκρεμούς: φιλελευθερισμός και ισοπολιτεία στο πλαίσιο των μακρόπνοων σχεδιασμών της Κρητικής Πολιτείας, προσοχή και διστακτικότητα στην ενσωμάτωση μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, νέα φιλελεύθερη ορμή όταν το μικρασιατικό όραμα φαινόταν να οδεύει προς ευόδωση, αναδίπλωση και στροφή προς εθνική ομογενοποίηση μετά το μικρασιατικό ναυάγιο και τις κρίσεις του μεσοπολέμου.

Προβάλλοντας στα μεταβενιζελικά χρόνια τις καίριες και τεκμηριωμένες διαπιστώσεις του, ο συγγραφέας εκτιμά (σελ. 4) πως ο Βενιζέλος «άφησε το προσωπικό του στίγμα στον τρόπο αντιμετώπισης των μειονοτήτων, δεδομένου ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μειονοτικών διατάξεων που εφαρμόζονται στο ελληνικό κράτος είτε προέρχονται αυτούσιες από τις διάφορες περιόδους που ήταν πρωθυπουργός ο ίδιος, είτε έχουν επηρεαστεί άμεσα από αυτές». Η διατύπωση είναι μάλλον υπερβολικά ευγενική: στην πραγματικότητα, απ’ όλες τις προαναφερόμενες κινήσεις εκκρεμούς, οι επίγονοι του Βενιζέλου δυστυχώς ακολούθησαν και αντέγραψαν όχι τις φάσεις της φιλελεύθερης άνοιξης, παρά μόνο, και αποκλειστικά, τις φάσεις ανασφάλειας και αποκλεισμών.

Ο Μιχάλης Τσαπόγας είναι δρ Νομικής του Πανεπιστημίου του Μονάχου

Η Φοιτητική Ενωση Κρητών και οι εθνοτοπικοί σύλλογοι

Η δεύτερη κοινή έκδοση του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων με το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» είναι ο τόμος «Φοιτητική Ενωση Κρητών και εθνοτοπικοί Φοιτητικοί Σύλλογοι την περίοδο της δικτατορίας», που περιλαμβάνει τις ομιλίες της ημερίδας, η οποία διοργανώθηκε στις 14 Ιανουαρίου 2019. Η έκδοση, σε επιμέλεια του Τάσου Σακελλαρόπουλου, είναι εμπλουτισμένη με μαρτυρίες που κατατέθηκαν εκ των υστέρων, για να φωτίσουν όσο το δυνατόν περισσότερες πτυχές της δράσης των εθνοτοπικών φοιτητικών συλλόγων στη δικτατορία. Ολα ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 1972, όταν μια ομάδα κρητών φοιτητών στο Πανεπιστήμιο και τις ανώτατες σχολές της Αθήνας και του Πειραιά ξεκίνησε από τα Χανιά μια προσπάθεια αντίδρασης στο κλίμα ανελευθερίας. Καθώς η λειτουργία κλασικών φοιτητικών συλλόγων είχε απαγορευτεί, ενεργοποίησαν τον εθνοτοπικό σύλλογο «Φοιτητική Ενωση Κρητών». Παράλληλα συγκροτήθηκαν και άλλοι εθνοτοπικοί σύλλογοι.

{1BSYG}Βασίλης Ν. Κολλάρος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η μειονοτική πολιτική {LF}του Ελευθέριου Βενιζέλου (1898-1933){2BTIT}{CR}{3BEKD}Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία / Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών {LF}και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος»{CR}Αθήνα – Χανιά 2022, {LF}σ. 44{3BEKD}0