Ενας «συνετός ρεαλιστής»

Τι είναι άραγε οι διεθνείς σχέσεις; Οι περισσότεροι αναλυτές προσεγγίζουν τις διεθνείς σχέσεις ως ένα σύνολο δεσμών, σχέσεων και επαφών, που εγκαθιδρύονται μεταξύ των κρατών και αφορούν την εξωτερική πολιτική τους. Η προσέγγιση αυτή λαμβάνει υπόψη της τις διαφορετικές μορφές και διαστάσεις που μπορούν να πάρουν αυτές οι σχέσεις (συγκρούσεις και συνεργασίες σε πολιτικό, οικονομικό, στρατηγικό, πολιτιστικό επίπεδο).

Η μελέτη των διεθνών σχέσεων ως αυτόνομης επιστήμης εμφανίστηκε στις ΗΠΑ μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και αναπτύχθηκε στη συνέχεια με εντυπωσιακό τρόπο από το 1945 και μετά.

Προφανής στόχος μιας μεθοδικής μελέτης των διεθνών σχέσεων είναι να συνενώσουμε τις εσωτερικές μεταβλητές, τις εξωτερικές μεταβλητές και όλες γενικά τις λειτουργίες του διεθνούς συστήματος. Από την αρχή μέχρι το τέλος μιας τέτοιας μελέτης κάνουμε την υπόθεση πως υπάρχει μια θεμελιώδης αλληλεπίδραση σε ολόκληρο το φάσμα της πολιτικής, είτε εσωτερική είναι αυτή είτε είναι διεθνής, υπογράμμιζε ο καθηγητής Θεόδωρος Κουλουμπής στο βιβλίο του «Διεθνείς σχέσεις. Ισχύς και δικαιοσύνη» (εκδ. Παπαζήση), που αποτέλεσε για πολλά χρόνια το κορυφαίο εγχειρίδιο εισαγωγής στις διεθνείς σχέσεις.

Ο Θεόδωρος Κουλουμπής που έφυγε από τη ζωή πριν από λίγες μέρες, με το έργο του, έφερε ουσιαστικά τις διεθνείς σχέσεις στην Ελλάδα. Ευγενής, μετριοπαθής και χωρίς διδακτισμό, με εύστοχο τρόπο και εύληπτο λόγο, μας εξηγούσε τις εξελίξεις του συστήματος των διακρατικών και διεθνών σχέσεων με έμφαση στη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο εποχή. Μας παρουσίασε τις ιστορικές καταβολές, τις εναλλακτικές θεωρητικές προσεγγίσεις και τις επιλογές των ηγεσιών μεγάλων δυνάμεων και μικρότερων κρατών στις προσπάθειές τους να μεγιστοποιήσουν τα συμφέροντά τους.

Η ενοποιητική ουσία των αναλύσεών του βρισκόταν στην έννοια της πολιτικής. Οπως έγραφε, «η πολιτική συνδέει τις υποθέσεις των ανθρώπων που δρουν ως άτομα, ομάδες, κράτη, συμμαχίες, αυτοκρατορίες, διεθνείς οργανισμοί και επιδιώκουν να μεγιστοποιήσουν την ατομική και συλλογική τους ασφάλεια». Μιλούσε για ένα ανεπαρκές διεθνές σύστημα που στηρίζεται στην εύθραυστη βάση της απειλής του πολέμου και πίστευε στην ανάγκη μιας καλά οργανωμένης παγκόσμιας κοινότητας, η οποία θα είναι απαλλαγμένη από τις μάστιγες της μισαλλοδοξίας, του πολέμου και της φτώχειας.

Η καρδιά μου, έλεγε, είναι με τους οπαδούς του ιδεαλισμού, αλλά μιλούσε πάντα με τον δικό του τρόπο, του «συνετού ρεαλιστή».

O Θεόδωρος Κουλουμπής γεννήθηκε τον Ιούνιο του 1935 στη Θεσσαλονίκη από οικογένεια προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Ο πατέρας του ήταν αξιωματικός του Πυροβολικού και η μητέρα του νηπιαγωγός. Το 1941 ο πατέρας του σκοτώνεται στη Μάχη της Κρήτης σε ηλικία 33 ετών. Μεγαλώνει με τη μητέρα του και τον αγαπημένο του αδελφό Κώστα και φοιτά με υποτροφία στο Κολλέγιο Αθηνών. Μεταναστεύουν στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1952. Εκεί θα σπουδάσει Πολιτικές Επιστήμες και Διεθνείς Σχέσεις στο Πανεπιστήμιο Connecticut και στο American University της Ουάσιγκτον. Στις ΗΠΑ είχε μια εξαιρετική ακαδημαϊκή καριέρα στο American University (1965-1983). Ομως, όπως έγραφε ο ίδιος στο βιβλίο του «…71 …74: Σημειώσεις ενός πανεπιστημιακού» (εκδ. Πατάκη), υπήρχε πάντα στο μυαλό του και κυρίως στην καρδιά του η επιθυμία να επιστρέψει στην Ελλάδα, αλλά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1967 καθιστούσε αδύνατο κάτι τέτοιο καθώς δεν θα μπορούσε να εργαστεί υπό ασφυκτικά πλαίσια και με συνεχή λογοκρισία. Θα παραμείνει στην Αμερική και από εκεί μάχεται εναντίον της δικτατορίας και προσπαθεί με καταθέσεις στο Κογκρέσο τον Ιούλιο, τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1971 να μεταφέρει «ένα απλό αλλά σημαντικό μήνυμα», όπως γράφει στο βιβλίο του ο Θ. Κουλουμπής: «Σταματήστε να υποστηρίζετε τη χούντα! Η Ελλάδα είναι μια χώρα που μπορεί να προσφέρει μια γνήσια δημοκρατική, όσο και μη κομμουνιστική εναλλακτική λύση στο σκοταδιστικό και δεσποτικό καθεστώς των συνταγματαρχών».

Στο βιβλίο αυτό ο Θ. Κουλουμπής παρουσίαζε την ημερολογιακή καταγραφή των συζητήσεών του με έλληνες δημοκρατικούς ηγέτες, με υποστηρικτές της χούντας και με αμερικανούς ιθύνοντες, στη φορτισμένη περίοδο 1971-1974. Στις σελίδες του εμφανίζονται προσωπικότητες όπως οι Κ. Καραμανλής, Π. Κανελλόπουλος, Α. Παπανδρέου, Κ. Μητσοτάκης, Η. Ηλιού, Ι. Ζίγδης, Γ. Μαύρος, Μ. Θεοδωράκης, ο τότε βασιλιάς Κωνσταντίνος, ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος, αμερικανοί διπλωμάτες στην Αθήνα και στο State Department. Τα πρόσωπα αυτά μιλούν στον Κουλουμπή για τη δικτατορία των συνταγματαρχών και για τον τρόπο απεμπλοκής από το αδιέξοδο, αλλά παράλληλα αναφέρονται και στη μεταπολεμική ελληνική δημοκρατία, στις αδυναμίες της, στις χαμένες ευκαιρίες της, στις σχέσεις της με τον κόσμο. Παράλληλα, γίνεται αναφορά και στις προσπάθειες Ελληνοαμερικανών – κυρίως πανεπιστημιακών – να κινητοποιήσουν την κοινή γνώμη στις Ηνωμένες Πολιτείες υπέρ της αποκατάστασης της δημοκρατίας στην Ελλάδα.

Επιστρέφει το 1983, σε μια Ελλάδα που ήταν ήδη μέλος του κλαμπ των πιο αναπτυγμένων και δημοκρατικών κρατών του πλανήτη, όπως του άρεσε να μας θυμίζει. Θα αφοσιωθεί για είκοσι χρόνια στη διδασκαλία των διεθνών σχέσεων (λάτρευε τα αμφιθέατρα) στη Νομική του ΑΠΘ (1983-1989) και στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ (1990-2002). Διετέλεσε πρόεδρος του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου (1988-1990) και αποτέλεσε έναν από τους βασικούς πυλώνες της ίδρυσης του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (πρόεδρος 1993-1995 και γενικός διευθυντής 1988-2006).

Πίστευε στην επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών και στη συμφιλίωση των δύο λαών και εργάστηκε προς αυτή την κατεύθυνση στο Ελληνοτουρκικό Φόρουμ. Με το όμορφο χαμόγελό του, μιλούσε πάντα για ένα ελπιδοφόρο μέλλον της χώρας μας μακριά από την αναβίωση ενός αταβιστικού ή αντανακλαστικού και ζημιογόνου για την Ελλάδα εθνικισμού.

Στο καλό, Δάσκαλέ μου.

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι αν. καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου