Πλούτος, ανισότητα και χρέος

Πρόσφατα ο Τομά Πικετί κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Une bréve histoire de l’ égalité» (Μια σύντομη ιστορία της ισότητας), που γρήγορα μεταφράστηκε και στα αγγλικά. Ο ίδιος το παρουσιάζει ως μια συνόψιση των βασικών συμπερασμάτων στα οποία έχει καταλήξει στη βάση της πολυετούς έρευνάς του στα ζητήματα της ανισότητας, έρευνας που συγκεφαλαιώθηκε στα δύο βασικά βιβλία του, το «Κεφάλαιο στον 21ο αιώνα» και το «Κεφάλαιο και ιδεολογία» και τα οποία κυκλοφορούν και στα ελληνικά. Ομως, ακόμη και έτσι δεν παύει να είναι μια σημαντική υπενθύμιση του γεγονότος ότι ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε είναι ότι οι κοινωνίες μας γίνονται ολοένα και πιο άνισες.

Ο Πικετί έχει καταγράψει συστηματικά το πώς από το 1980 και μετά αντιστράφηκε μια ιστορική πορεία που είχε αποτυπωθεί για δεκαετίες και που οδηγούσε σε μια μείωση της ανισότητας σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι αυτό που χαρακτηρίζει ως τη «μεγάλη αναδιανομή» ανάμεσα στο 1914 και ο 1980. Αντίθετα, η βασική τάση έκτοτε είναι οι κοινωνίες να γίνονται πιο άνισες. Ο Πικετί επιμένει ότι αυτό αποτυπώνεται σε μια τάση υπερσυγκέντρωσης της ιδιοκτησίας που έχει ως αποτέλεσμα το φτωχότερο 50% του πληθυσμού να εξακολουθεί να έχει μικρό μόνο κλάσμα του συνολικού πλούτου. Και ακόμη εάν διαμορφώθηκε μια «μεσαία τάξη» (το 40% του πληθυσμού ανάμεσα στο πλούσιο 10% και το φτωχό 50%) με σημαντικό τμήμα του συνολικού πλούτου, εντούτοις η θέση της γίνεται πιο επισφαλής και ήδη στις ΗΠΑ το ποσοστό της μειώνεται. Σε αυτή τη βάση ο Πικετί προτείνει ένα πολιτικό σχέδιο ριζικής αναδιανομής μέσα από την προοδευτική φορολογία, την αποκέντρωση της ιδιοκτησίας μέσω αλλαγής του κληρονομικού δικαίου και μια εκδοχή αυτοδιαχειριζόμενου δημοκρατικού σοσιαλισμού.

Ο Πικετί επισημαίνει ταυτόχρονα ότι αυτή η εντεινόμενη ανισότητα στηρίχτηκε και στον τρόπο που οι φορείς της οικονομίας, ιδίως οι μεγάλες εταιρείες, ευνοήθηκαν από ένα θεσμικό πλαίσιο που τους επέτρεψε να δραστηριοποιούνται οικονομικά σε μια χώρα, να έχουν εκεί σημαντική κερδοφορία, να εκμεταλλεύονται τις υποδομές της και το εργατικό και επιστημονικό δυναμικό που παράγει το εκπαιδευτικό σύστημα, αλλά την ίδια ώρα να απολαμβάνουν και ενός θεσμικού πλαισίου που τους επιτρέπει να μετακινούν τα κεφάλαια και τα κέρδη τους όπου θέλουν ή να επιλέγουν πού θα είναι η τυπική τους έδρα ώστε να αποφεύγουν τη φορολογία.

ΟΙ ΤΡΑΠΕΖΕΣ. Στις παρατηρήσεις του Πικετί μπορούμε να προσθέσουμε και τη διάσταση που προσθέτει ο Aaron Sahr στο πρόσφατο βιβλίο του «Keystroke Capitalism. How Banks Create Money for the Few» (Ο καπιταλισμός του χτυπήματος ενός πλήκτρου. Πώς οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα για τους λίγους), που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Verso. Η αφετηρία του Sahr είναι ότι πέραν της τεράστιας αύξησης του ιδιωτικής ιδιοκτησίας πλούτου, που είναι σχεδόν πενταπλάσιος του παγκόσμιου ΑΕΠ, πρέπει να δώσουμε την πρέπουσα σημασία και στην πολύ μεγάλη αύξηση του χρέους κυβερνήσεων, επιχειρήσεων και ιδιωτών, που ήταν σχεδόν 200 τρισεκατομμύρια δολάρια στο τέλος του 2019. Αυτό που υπενθυμίζει ο Sahr είναι ότι το χρέος αυτό δεν είναι απλώς το βάρος της υπερχρέωσης αυτών που χρωστούν. Είναι ταυτόχρονα και ένας τρόπος με τον οποίο οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα αλλά και συμβάλουν στην αυξανόμενη χρηματοοικονομική ανισότητα.

Ο τρόπος που οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα είναι γνωστός. Αφορά το πώς μπορούν να δανείζουν πολύ περισσότερα από αυτά που έχουν ως καταθέσεις. Τις περισσότερες φορές αυτό περιγράφεται ως ένας από τους τρόπους που το τραπεζικό σύστημα συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη εφόσον ουσιαστικά όχι μόνο προεξοφλεί τη μελλοντική οικονομική μεγέθυνση αλλά και συμβάλλει σε αυτή ενισχύοντας την επένδυση και την κατανάλωση. Ομως, αυτό που συχνά προσπερνούμε είναι ότι σε μια οικονομία ολοένα και περισσότερο χρηματιστικοποιημένη η διαδικασία δημιουργίας χρέους είναι ταυτόχρονα και η διαδικασία με την οποία δημιουργούνται χρηματοοικονομικά προϊόντα που αποτελούν ολοένα και περισσότερο τμήμα του πλούτου που σωρεύουν και κατ’ επέκταση της εξουσίας που αποκτούν οι μεγάλες επιχειρήσεις. Με αυτόν τρόπο, όλα αυτά τα «χτυπήματα πληκτρολογίου» που αυξάνουν το παγκόσμιο χρέος, ταυτόχρονα αυξάνουν και την παγκόσμια ανισότητα. Η αυξανόμενη ανισότητα, η επείγουσα ανάγκη – που φάνηκε και στην πανδημία – να κατοχυρωθεί μια καθολική και παγκόσμια πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, ο τεράστιος όγκος των πόρων που πρέπει να ανακατευθυνθούν εάν πρόκειται να υπάρξει μια πραγματική στρατηγική αναμέτρησης με την επικείμενη κλιματική καταστροφή, όλα αυτά συντελούν στην ίδια απαίτηση: να τιθασευτεί αυτή η ανεξέλεγκτη εξουσία ενός πλούτου που ολοένα και περισσότερο δεν αποτελεί υπόσχεση αυριανής επένδυσης και ευημερίας, αλλά βεβαιότητα ότι θα διαιωνιστεί η ανισότητα και η κοινωνική ευαλωτότητα.