Η ανάσταση του Χριστού και η συνάντηση της θεολογίας με τη νεωτερικότητα

Η μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 αμφισβήτηση εν ονόματι της θρησκείας της έννομης τάξης και των διεθνών κανόνων ανάπτυξης των κοινωνιών και απόδοσης δικαιοσύνης για υπαρκτές αδυναμίες του συστήματος οδήγησε τη διανόηση σε διεθνές επίπεδο στον επαναπροσδιορισμό του ρόλου της θρησκείας στη νεωτερική και μετα-νεωτερική εποχή. Μέχρι τότε η θρησκεία, και ιδιαίτερα η χριστιανική, όφειλε να παραμένει προσωπική υπόθεση περιοριζόμενη αποκλειστικά στην ιδιωτική σφαίρα, μακριά από τα κοινά.

Σήμερα, με δεδομένη την επικίνδυνη προέλαση της παγκοσμιοποίησης και την αδυναμία της πολιτικής να ελέγξει όχι μόνο την αυτόνομη και ανεξέλεγκτη πορεία της οικονομίας, αλλά και τη φρίκη του πολέμου, πολλοί διανοητές άρχισαν δειλά-δειλά να προβληματίζονται αν και κατά πόσο η χριστιανική θρησκεία θα μπορούσε υπό ορισμένες προϋποθέσεις να γίνει αποδεκτή ακόμη και στον δημόσιο διάλογο, τις δημόσιες ηθικές, κοινωνικές, πολιτιστικές, ακόμη και πολιτικές και οικονομικές αντιπαραθέσεις.

Η δυνατότητα όμως της θρησκείας, και της χριστιανικής Εκκλησίας ειδικότερα, να ασκήσει τη φιλάνθρωπη δυναμική της στην κοινωνία «προκειμένου να διασφαλιστεί η ελευθερία, η μοναδικότητα του ανθρωπίνου προσώπου και η ακεραιότητα της δημιουργίας του Θεού», όπως πρόσφατα διακήρυξ η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθόδοξης Εκκλησίας (Κρήτη, 2016), έγκειται στον τρόπο με τον οποίο η θεολογία της, ως η κριτική της συνείδηση, ερμηνεύει τα σημεία των καιρών, και καταθέτει τη μαρτυρία της μέσα στο σύγχρονο νεωτερικό, ή και μετα-νεωτερικό, περιβάλον.

Το πλέον αμφιλεγόμενο ζήτημα στον χώρο της νεωτερικότητας είναι αναμφισβήτητα το κυρίαρχο και πρωταρχικό στη χριστιανική πίστη γεγονός της Αναστάσεως. Αυτό ακριβώς θα επιχειρήσω να εκθέσω συνοπτικά σε διάλογο με όλες τις εκδοχές της νεωτερικότητας, ακόμη και εκείνες του σκεπτικισμού και της αυτοπροσδιοριζόμενης ως αθεΐας.

Εκείνο που χαρακτηρίζει το γεγονός της Αναστάσεως ως «Λαμπρής», σε σημείο οι πιστοί να αναφωνούν, μαζί με τον Ιωάννη τον Δαμασκηνό: «Ἀναστάσεως ἡμέρα λαμπρυνθῶμεν λαοί, Πάσχα Κυρίου, Πάσχα· ἐκ γὰρ θανάτου πρὸς ζωήν, καὶ ἐκ γῆς πρὸς οὐρανόν, Χριστὸς ὁ Θεός, ἡμᾶς διεβίβασεν, ἐπινίκιον ᾄδοντας» (Καταβασία του Πάσχα), είναι ασφαλώς η πεποίθησή τους, ότι καταργήθηκε ο φόβος του θανάτου. Ενας από τους αρχαιότερους ύμνους της χριστιανικής Εκκλησίας αναφωνεί θριαμβευτικά την εορτή του Πάσχα: «Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι, ζωὴν χαρισάμενος».

Το πραγματικό, βέβαια, γεγονός του θανάτου, αποτέλεσμα της πτώσεως του ανθρώπου, της ελεύθερης δηλαδή επιλογής του να διακόψει την κοινωνία με το Θεό, δεν εξέλειπε. Ο θάνατος, ως ο έσχατος εχθρός του ανθρώπου, κατά τον Απόστολο Παύλο, θα καταργηθεί στα έσχατα («ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος», Α’ Κορ 15, 26). Με την πίστη, όμως στην Ανάσταση, οι πιστοί είναι πλέον σε θέση να βιώσουν την αυθεντική ζωή, το «περισσόν της ζωής» κατά τον ευαγγελιστή Ιωάννη (Ιω. 10, 10).

Με τον θάνατο και την ανάσταση του Χριστού ουσιαστικά καταργήθηκε ο διάβολος, που μέχρι τότε εξουσίαζε τον θάνατο, και έτσι όσοι πιστεύουν απαλλάχτηκαν από τον φόβο του θανάτου, στον οποίον για όλη τους τη ζωή ήταν υπόδουλοι. Οπως πολύ χαρακτηριστικά αναφέρεται στην προς Εβραίους επιστολή, η Ανάσταση διὰ τοῦ θανάτου του Ιησού κατήργησε «τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ᾿ ἔστι τὸν διάβολον, (απαλλάσσοντας) τούτους, ὅσοι φόβῳ θανάτου διὰ παντὸς τοῦ ζῆν ἔνοχοι ἦσαν δουλείας» (Εβρ. 2, 14-15).

Η πεποίθηση αυτή διασώθηκε αναλλοίωτη στην μακραίωνη παράδοση της Εκκλησίας, όπου το Πάσχα, ιδιαίτερα στην Ανατολή, εορτάζεται με μεγαλύτερη λαμπρότητα από ό,τι παραδοσιακά στη Δύση, στην οποία κυρίαρχη εορτή είναι αυτή της Γεννήσεως του Χριστού.

Ο πρώτος θεολόγος, που ανέπτυξε και καθιέρωσε την καθοριστική σημασία του γεγονότος της Αναστάσεως, ήταν ο Απόστολος των εθνών Παύλος. Στο πρώτο του, και για πολλούς αρχαιότερο, γραπτό κείμενο της χριστιανικής γραμματείας, την Α’ προς Θεσσαλονικείς επιστολή του, ο Παύλος για πρώτη φορά αναφέρεται στη σημασία της Αναστάσεως για το μέλλον των χριστιανών: «αν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και αυτούς που πέθαναν πιστεύοντας στον Ιησού, ο Θεός θα τους αναστήσει για να ζήσουν μαζί του», 4, 14). Με άλλα λόγια, η πίστη στην Ανάσταση οδηγεί με βεβαιότητα στη συμμετοχή των πιστών στην εσχατολογική Βασιλεία του Θεού, κατάσταση απείρως ενδοξότερη και από αυτήν του Παραδείσου.

Λίγα χρόνια αργότερα, απευθυνόμενος στην κοινότητα της Κορίνθου, ο Παύλος θα αναπτύξει εκτενέστερα την περί αναστάσεως των νεκρών διδασκαλία του. Στο 15ο κεφ. της Α’ προς Κορινθίους επιστολής του διασώζεται η γνωστή ρήση του αποστόλου: «εἰδὲ Χριστὸς οὐκ ἐγήγερται, ματαία ἡ πίστις ὑμῶν» (15, 17). Για τον Παύλο η ανάσταση του Χριστού ήταν η απαρχή της σωτηρίας της ανθρωπότητας, η οποία ασφαλώς θα ολοκληρωθεί στα έσχατα. Ενας από τους βασικούς λόγους της εκτενούς ανάπτυξης στην επιστολή αυτή τής περί αναστάσεως χριστιανικής δικασκαλίας ήταν και η πεποίθηση ορισμένων χριστιανών της Κορίνθου, ότι δεν υπάρχει ανάσταση των νεκρών («λέγουσί τινες ἐν ὑμῖν ὅτι ἀνάστασις νεκρῶν οὐκ ἔστιν», 15, 12).

Ο απόστολος Παύλος, λοιπόν, ξεκαθαρίζει, ότι η Ανάσταση του Χριστού καθιστά βέβαιη και την ανάσταση των νεκρών. Η Ανάσταση, λοιπόν, ως «εορτή εορτών» και «πανήγυρις πανηγύρεων», είναι η θεμελιώδης αλήθεια και το απόλυτο γεγονός της χριστιανικής πίστεως και συνιστά την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από τον φόβο του θανάτου και την κυριαρχία του διαβόλου. Είναι η αρχή της νέας δημιουργίας και η διασφάλιση της σωτηρίας των ανθρώπων με τη βεβαιότητα της πνευματικής αναστάσεως των νεκρών, έννοιας εντελώς διαφορετικής από εκείνην της ελληνικής φιλοσοφικής θεωρίας περί αθανασίας της ψυχής. Γι’ αυτό και στην ύστερη καινοδιαθηκική γραμματεία υποστηρίζεται ότι ο Χριστός κατά την ενσώματη ταφή και την Ανάστασή του «τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι πορευθεὶς ἐκήρυξεν», Α’ Πε. 3, 19).

Αυτός είναι και ο λόγος που στη βυζαντινή εικαστική παράδοση η Ανάσταση του Χριστού απεικονίζεται με την «εις Άδου Κάθοδον». Για πολλούς ερευνητές κύρια φιλολογική πηγή της εικαστικής αυτής παράδοσης θεωρείται το Απόκρυφο Ευαγγέλιο του Νικοδήμου, όπου περιέχεται και ο διάλογος ανάμεσα στον Αδη και τον διάβολο. Το απόκρυφο όμως αυτό μεταγενέστερο κείμενο της χριστιανικής γραμματείας δεν κάνει τίποτε παραπάνω από μια αποκαλυπτική επεξεργασία της παύλειας θεολογίας.

Το γεγονός της Αναστάσεως, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς ένα γεγονός ιστορικής σημασίας, που θα μπορούσε να αμφισβητηθεί σύμφωνα με τις νεωτερικές αρχές, αλλά βρίσκεται πάνω από την ιστορία, την οποία νοηματοδοτεί, προσανατολίζοντάς την προς έναν καινούργιο κόσμο, μια καινούργια ζωή τελείως διαφορετική από τη συμβατική, της φθοράς, του πόνου και του θανάτου.

Με αυτή την έννοια η όποια συνάντηση χριστιανικής θεολογίας και νεωτερικότητας δεν πρέπει να γίνεται στο επίπεδο της ιστορικής αξιοπιστίας, κύριο στοιχείο της οποίας αποτελεί αυτό καθαυτό το γεγονός της Αναστάσεως, αλλά στο επίπεδο των ανθρωπολογικών του προεκτάσεων. Οταν δηλαδή ο άνθρωπος, ανεξαρτήτως προσωπικών πεποιθήσεων και πιστευμάτων, έρχεται αντιμέτωπος με το γεγονός του θανάτου.