Περί παίδων αγωνία

Ας κάνουμε μια υπόθεση, κλείνοντας τον ήχο στον δέκτη του τηλεοπτικού δελτίου που βλέπουμε. Ας αφεθούμε να παρατηρούμε συμβάντα, χωρίς να γνωρίζουμε ποιος είναι ο θύτης και ποια τα θύματα. Ας παρατηρήσουμε τον άνθρωπο, χωρίς ταυτότητα εν πολέμω. Γνωρίζω την παρατήρηση που ακούγεται συχνά πως και ο τηλεοπτικός φακός είναι υποκειμενικός, αφού υπάρχει ένας χειριστής που επιλέγει ή αποκλείει τι θα καταγράψει. Εστω, ας υποθέσουμε πως ο καμεραμάν που βλέπουμε την καταγραφή του ανήκει σε μια χώρα που αμύνεται ή επιτίθεται, που επιλέγει να καταγράψει γεγονότα που εκθέτουν τον αντίπαλο, γεγονότα που έχουν επιλεγεί να αγανακτήσουν τους φίλα προσκείμενους στα εικονιζόμενα θύματα. Ε, και λοιπόν; Αυτό που βλέπω είναι μια ομάδα έντρομων ανθρώπων σε έναν έρημο δρόμο που σφυροκοπάται από ψηλά και από το πλάι. Αυτό που βλέπω είναι τα έντρομα μάτια ενός κοριτσιού γύρω στα 7 του χρόνια, ευγενικού, με ρουχαλάκια λερά, αλλά κάποιας ποιότητας, με τη σφραγίδα της μόδας που επικρατεί στη χώρα του. Δεν γνωρίζω αν το κοριτσάκι αυτό ανήκει σε κάποια εθνότητα, δεν γνωρίζω τη γλώσσα που μιλεί, δεν γνωρίζω το σπίτι που μεγάλωσε, τους δασκάλους που είχε, τα παιχνίδια που του δώρισαν οι γονείς, οι νονοί ή οι θείοι. Δεν γνωρίζω σε ποιο δόγμα θρησκείας ανήκει, δεν γνωρίζω καν το όνομά του, ώστε να εικάσω, πιθανόν εμμέσως, την καταγωγή του. Δεν γνωρίζω αν η πανικόβλητη γυναίκα το κρατά από το χέρι, ενώ με άλλο χέρι έχει σφίξει ένα μωρό στην αγκαλιά της. Το κοριτσάκι είναι παιδί της ή κάποιο γειτονόπουλο που βρέθηκε έρμαιο της καταιγίδας μακριά από τους δικούς του. Στα έντρομα μάτια του υποθέτει κανείς ότι είναι πανικόβλητο. Γύρω του κρότος οβίδων, καπνοί καιόμενων σπιτιών, δρόμοι γεμάτοι καμένα έπιπλα, φορέματα, ένα μοναχικό γυναικείο παπούτσι, ένα καμένο αυτοκίνητο, ένα αναποδογυρισμένο τραπέζι, μια κούνια μωρού και πέτρες, κεραμίδια, γυαλιά, καμένα που ακόμα καπνίζουν, πορτοπαράθυρα.

Εχω κλείσει τον ήχο, δεν γνωρίζω τον τόπο της καταστροφής. Είναι μια σειρά καμένων κτισμάτων που οι σκελετοί τους έχουν φασάδες και οικοδομικό σχέδιο πανομοιότυπο με τα δικά μας σπίτια. Ιδίως αυτή η έρημη, καμένη, πολυώροφη λαϊκή πολυκατοικία είναι σαν όλες τις όμοιες που έχω δει, ταξιδεύοντας σε δέκα τουλάχιστον χώρες της Ευρώπης. Είναι η λύση που βρέθηκε, όταν μας όπλισε με εργαλείο ασφάλειας το ενισχυμένο σκυρόδεμα, κυρίως μετά τον πόλεμο. Αν εξαιρέσει κανείς τα κέντρα των μεγάλων ευρωπαϊκών πρωτευουσών κι όσες πόλεις δεν ισοπεδώθηκαν ή κάηκαν στον μεγάλο πόλεμο, οι ευρωπαϊκές πόλεις κρατάνε το αρχιτεκτονικό ύφος της εποχής και της έξοχης αισθητικής της αρτ νουβό.

Στις παρυφές των πόλεων και στην ύπαιθρο γύρω από το ιστορικό κέντρο των πόλεων και κωμοπόλεων, μετά τον δεύτερο μεγάλο πόλεμο, με τη μετανάστευση λόγω βιομηχανικής επανάστασης, δημιουργήθηκαν με τυποποιημένα αρχιτεκτονικά σχέδια λαϊκές κατοικίες που είναι πανομοιότυπες, τουλάχιστον στις νότιες και δυτικές ευρωπαϊκές χώρες. Εχω κοιμηθεί σε ξενοδοχεία στην ελληνική επαρχία, στη Γιουγκοσλαβία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, στην Τσεχία, στην Πολωνία, στην τραγική σήμερα Ουκρανία, όπως και στα προάστια του Παρισιού, του Λονδίνου, της Ρώμης, του Βελγίου που, όταν βάλω δίπλα δίπλα τις καρτ ποστάλ που κρατώ ως ενθύμια, δεν μπορώ να βεβαιώσω σε ποιο κράτος ανήκουν.

Ετσι συμβαίνει και με τους ανθρώπους, η παγκοσμιοποίηση π.χ. στη μόδα είναι πλέον γεγονός. Κυκλοφορείς στον κόσμο, ακόμη και στην Αφρική και στην Ασία, και βλέπεις τα βράδια παρέες παιδιών να φοράνε τα ίδια ρούχα με το έμβλημα της παγκοσμιοποιημένης φίρμας. Ετσι, όταν ο τηλεοπτικός φακός καταγράφει τη φυγή των γυναικόπαιδων από τις καιόμενες, τις βομβαρδισμένες πόλεις και τα χωριά και απομονώσεις την εικόνα, χωρίς τα σχόλια των τολμηρών δημοσιογράφων και καμεραμέν, τα έντρομα παιδικά μάτια που κοιτούν τον φακό δεν έχουν ιθαγένεια. Είναι παιδιά εν πολέμω, άρα αμέτοχα σε ό,τι γίνεται γύρω τους. Πολλά από αυτά, μην έχοντας ακόμη πάει σχολείο, αγνοούν και την ιστορία του τόπου τους και την ιστορία της Ευρώπης και του κόσμου. Αρα η «ύλη» της εκπαίδευσης που μαθαίνουν είναι ο τρόμος, οι νεκροί γύρω τους, το κροτάλισμα των πολυβόλων, τα τροχιοδεικτικά των εχθρικών δυνάμεων και η ελπίδα, μετέωρη, μιας φυγής προς το άγνωστο.

Η γενιά μου έχει ζήσει ανάλογες εμπειρίες που μας σημάδεψαν. Το 1942 στην Αταλάντη, που είχαν καταφύγει οι γονείς μου στο σπίτι της εκ μητρός γιαγιάς, αντιμετωπίσαμε τον τρόμο, όταν ιταλικό πλοίο από την παραλία, με απόσταση μόνο στα 5 χιλιόμετρα από την κωμόπολη, κανονιοβολούσε τον οικισμό, χωρίς ορισμένο στόχο. Στα κουτουρού. Μια βόμβα, θυμάμαι, έπεσε στο διπλανό σπίτι της γιαγιάς και καιγόταν, με τους ενοίκους του έντρομους στον δρόμο. Τότε ολόκληρο το χωριό άδειασε και αναζητήθηκε σωτηρία στα μαντριά, στις στάνες και στους αγροτικούς οικίσκους στα βουνά και στον μακρινό κάμπο. Εχω έντονες αναμνήσεις από τις περίπου 10 μέρες της ζωής ανάμεσα στα γίδια, στα πρόβατα, στα ποιμενικά σκυλιά και το γάλα που πίναμε, μόλις αρμέγονταν η κατσίκα. Ευτυχώς, ήταν άνοιξη και πολλοί κοιμόντουσαν στην ύπαιθρο κάτω από την αμεριμνησία των άστρων!

Αυτή την τραυματική εμπειρία κουβαλάω 80 χρόνια και μπορώ να αντιληφθώ την τραγωδία των παιδιών σήμερα στην Ουκρανία. Υπήρξα 40 χρόνια δάσκαλος, δίδαξα ιστορία, αλλά στις ειρηνικές περιόδους που είχα μπροστά μου νέα παιδιά, δεν νομίζω πως μπορούσα να τους μεταδώσω την τραυματική εμπειρία του πολέμου που βίωσα. Ούτε, βέβαια, τα ιστορικά εγχειρίδια. Πώς να διδάξεις σήμερα ένα παιδί με τα μέσα που διαθέτει τι σήμαινε το 1941 να υπάρχει φαΐ στο πιάτο και απέξω, ανοίγοντας το πρωί την πόρτα, να βρίσκεις τον γείτονα νεκρό και μέσα σε δύο μήνες να έχεις χάσει δύο και τρία παιδιά από την πείνα και την αβιταμίνωση, που έως πριν από λίγους μήνες έπαιζες μαζί τους κρυφτό.

Σκέφτομαι συχνά πως, όταν συγκροτείται το Δικαστήριο για τα εγκλήματα πολέμου, αν θα μπορέσει, παράλληλα με τους σοφούς νομικούς, να υπήρχε μια διά κλήρου παράλληλη δικαστική αντιπροσωπεία με παιδιά και εφήβους, με ορφανά πολέμου, χωρίς σπίτι και δίχως πλάνα και κοντύλι.

Για προσπαθήστε να νιώσετε τα συναισθήματα φόβου, ντροπής, ενός παιδιού σε ένα καταφύγιο στη Μαριούπολη, δίπλα δίπλα με αγνώστους, με παππούδες και γιαγιάδες, με μητέρες που πριν από λίγους μήνες καμάρωναν τα παιδιά τους στο σχολείο, αγόραζαν τα βιβλία που λαχταρούσαν να διαβάζουν, ετοίμαζαν το πλούσιο πρωινό με τον πατέρα να φεύγει για τη δουλειά και το σχολικό λεωφορείο να κορνάρει, μαζεύοντας την πιτσιρικαρία. Τι να πεις, λοιπόν, σε αυτά τα παιδιά, όπως αμηχανούσε και ο Διονύσης Σαββόπουλος; Ω, τι κόσμος, μπαμπά, που σε δικές μας, δύσκολες εποχές, καθίζαμε τους μεγάλους στο σκαμνί.

Αλλη μια φορά ο κόσμος με τα έντρομα παιδιά αναζητεί καταφύγιο στους Εμμαούς.