Ειρήνη και ιμπεριαλισμός: Υπεκφυγή και αδιαφορία

Πολύ συχνά, η υπερβολή, ως εκφραστικό μέσον, είναι χρήσιμη, διότι τονίζει την ουσία αυτού στο οποίο αναφέρεται. Φανταστείτε, λοιπόν, το εξής επεισόδιο: Είναι άνοιξη. Σε ένα μικρό καταπράσινο λιβάδι μία μικρή ομάδα καλλιτεχνών απολαμβάνει την ομορφιά της φύσης τραγουδώντας ύμνους για την άνοιξη. Μπροστά τους, ένα μικρό παιδί παίζει με την μπάλα του και είναι χαρούμενο που είναι μέρος αυτής της ωραίας εκδήλωσης. Ξαφνικά, κάποιος άγνωστος πλησιάζει προς το μέρος τους, τραβάει ένα όπλο, σημαδεύει το παιδάκι και το πυροβολεί στον κρόταφο. Το παιδάκι πέφτει νεκρό. Η ομάδα των καλλιτεχνών γυρίζει την πλάτη προς το νεκρό παιδί και αρχίζει να τραγουδά. «Οποια κι αν είναι η ερώτηση, η απάντηση είναι Ειρήνη».

Υπερβολή; Ασφαλώς, αλλά λέει την ουσία. Η φράση «Ειρήνη είναι η απάντηση όποια κι αν είναι η ερώτηση» είναι κενή περιεχομένου, και στον βαθμό που μπορεί να έχει κάποιο νόημα δείχνει ανεπίτρεπτη άγνοια. Η ειρήνη, για να έχει νόημα, προϋποθέτει όρους. Θα είχαμε ειρήνη στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αν παραδινόμαστε στους ιταλούς φασίστες και στους γερμανούς ναζί; Για τετρακόσια χρόνια οι κατακτημένοι Ελληνες ζούσαν με ειρήνη με τους Τούρκους; Οι σκλάβοι, σε διάφορες εποχές και με διάφορους αφέντες, ζούσαν με ειρήνη; Ελπίζω να είναι κατανοητό ότι στις περιπτώσεις αυτές η απάντηση είναι ο πόλεμος και όχι η «ειρήνη».

Οι εμπνευστές αυτής της φράσης τι προτείνουν για την περίπτωση της εισβολής του Πούτιν και των Ρώσων; Να παραδοθούν οι Ουκρανοί ή να αποχωρήσει ο εισβολέας. Και με τα δύο θα είχαμε ειρήνη, κατά τη λογική των εν λόγω καλλιτεχνών. Με αυτή τη λογική, ο επιτιθέμενος εξισώνεται με τον αμυνόμενο. Δεν ξέρω αν αυτό είναι αποτέλεσμα άγνοιας ή κάποιας άλλης αιτίας, αλλά είναι βέβαιο ότι δείχνει ασθενή κριτική ικανότητα. Και δεν έχουν καταλάβει τι σημαίνει ειρήνη. Χωρίς ισονομία και ανεξαρτησία, η ειρήνη καταλήγει σε υποταγή.

Η άλλη φράση που ειπώθηκε και επανελήφθη πολλές φορές σε διάφορες εκδοχές είναι «Οχι στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο! Καμία εμπλοκή στους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς ΗΠΑ-ΝΑΤΟ-ΕΕ-Ρωσίας». Η άποψη αυτή δημιουργεί, αμέσως, το ερώτημα αν θα εμπλακούν σε σοσιαλιστικούς πολεμικούς σχεδιασμούς, αν π.χ. η κομμουνιστική Κίνα επιτεθεί στην Ταϊβάν. Δημιουργεί, επίσης, και την απορία αν η Ουκρανία, μια χώρα με κατά κεφαλήν εισόδημα πέντε φορές μικρότερο, δηλαδή το 1/5, του ελληνικού, είναι ιμπεριαλιστική δύναμη. Σε κάθε περίπτωση, όμως, δείχνει πλήρη αδιαφορία γι’ αυτούς που υποφέρουν από τον πόλεμο, και εξομοιώνει τον εισβολέα με τον αμυνόμενο.

Το κοινό στοιχείο των ανωτέρω δύο προτάσεων είναι ότι λένε, χωρίς να τους ρωτήσει κανείς, ότι δεν παίρνουν θέση. Ομως, το γεγονός και μόνο ότι το λένε, δείχνει ακριβώς το αντίθετο, ότι δηλαδή έχουν πάρει θέση και μάλιστα υπέρ του εισβολέα, διότι μόνον αυτός χρειάζεται ηθική υποστήριξη. Βέβαια, γενικά μιλώντας, η άρνηση να πάρει κανείς δημοσίως θέση σε τέτοια ζητήματα δεν είναι αδίκημα και δεν απαγορεύεται. Δημιουργεί, όμως, ερωτηματικά για το σύστημα αξιών του αρνουμένου. Οι περί ων ο λόγος έχουν ένα ελαφρυντικό: δεν έχουν ζήσει σε περίοδο πολέμου, δεν ξέρουν τι σημαίνει πόλεμος. Αν ήξεραν, οι καλλιτέχνες θα έκαναν τη συναυλία τους στο Κίεβο και οι φοιτητές τη διαδήλωσή τους στη Μόσχα. Τα άλλα, όπως η ιδεολογία, οι κομματικές δεσμεύσεις και τα οικονομικά συμφέροντα, στον βαθμό που υπάρχουν, δεν είναι ελαφρυντικά. Είναι σταθμά στη ζυγαριά της ηθικής συνείδησης.

Ο Θεόδωρος Λιανός είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών