«Παρά δήμον ονείρων»

Ο Εντμουντ Κήλυ, που πέθανε στις 23 Φεβρουαρίου στο Πρίνστον, θα στεναχωριόταν αν έβλεπε ότι σε ορισμένες νεκρολογίες του αναφέρεται ως φιλέλληνας. Ζώντας στην Ελλάδα περισσότερο απ’ ό,τι ο συνήθης φιλέλλην, ασχολούμενος σε όλη του τη ζωή με τη λογοτεχνία μας, και έχοντας βαθιά απορροφήσει αυτό που ο ίδιος ονόμαζε «ελληνική ψυχή», συνήθιζε να λέει ότι θα ήταν ακριβέστερο να τον χαρακτήριζαν φιλοαμερικανό.

Γεννημένος το 1929 στη Δαμασκό, βρέθηκε σε ηλικία οκτώ ετών στην Ελλάδα, όπου ο πατέρας του, διπλωμάτης, είχε μετατεθεί ως πρόξενος στη Θεσσαλονίκη. Φεύγοντας το 1939 με την έναρξη του Πολέμου, επέστρεψε στην Ελλάδα το 1947 με τη μετάθεση του πατέρα του στην πρεσβεία της Αθήνας. Ξεκίνησε τις σπουδές του της Αγγλικής και Αμερικανικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, συνεχίζοντάς τες στην Οξφόρδη, όπου από μιαν ευτυχή συγκυρία τού «δόθηκε», όπως γράφει ο ίδιος, «το δώρο της νεοελληνικής ποίησης»: βρέθηκε να ολοκληρώνει διδακτορική διατριβή στη νεοελληνική λογοτεχνία με θέμα την ποίηση του Καβάφη και του Σεφέρη (1952). Στο Πρίνστον, όπου θα καταλάβει τη θέση του καθηγητή, θα διδάξει επί σαράντα σχεδόν χρόνια (1954-1993) Συγκριτική Φιλολογία, Νεοελληνική Λογοτεχνία και Δημιουργική Γραφή, ενώ θα είναι από τους ιδρυτές και στυλοβάτες της Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών των Η.Π.Α.

Από την Οξφόρδη αρχίζει το μεγάλο ταξίδι του Κήλυ στη νεότερη ποίησή μας και, λίγο αργότερα, το μεγάλο ταξίδι της νεότερης ποίησής μας ανά τον κόσμο. Γιατί ήταν κυρίως οι μεταφράσεις που έκανε ο Κήλυ από κοινού με τον Φίλιπ Σέρραρντ, τον Γ.Π. Σαββίδη, ή μόνος του, εκείνες που έκαναν την ποίησή μας να πάψει να θεωρείται ο φτωχός συγγενής στη διεθνή ποιητική σκηνή. Ο ρόλος αυτών των μεταφράσεων στην απονομή του βραβείου Νόμπελ στον Σεφέρη και τον Ελύτη έχει αναγνωριστεί. (Θυμάμαι τον ενθουσιασμό του όταν ανακοινώθηκε η βράβευση του Ελύτη. «Το πήραμε διπλό, διπλό!», έλεγε. Ηταν άνθρωπος απλός, καταδεχτικός, με κοφτερό χιούμορ. Δεν του άρεσαν οι επισημότητες.)

Με τον Σέρραρντ ο Κήλυ θα μεταφράσει τις συγκεντρωτικές εκδόσεις των ποιημάτων (Collected Poems) του Σεφέρη (1955, 1967) και του Καβάφη (1975), δύο επιλογές ποιημάτων (Selected Poems) του Σικελιανού (1979) και του Ελύτη (1981), και τρεις ανθολογήσεις (Six Poets of Modern Greece, 1960, Four Greek Poets, 1966, The Dark Crystal, 1981) ποιημάτων των τεσσάρων παραπάνω ποιητών και των Αντωνίου και Γκάτσου. Με τον Γ.Π. Σαββίδη μεταφράζει (1974) το Αξιον Εστί, και, μόνος του, ποιήματα του Ρίτσου: Selected Poems (1985) και τη συλλογή Επαναλήψεις, Μαρτυρίες, Παρενθέσεις, το 1991.

Παράλληλη είναι η δουλειά του και ως μελετητή των ποιητών που μετέφραζε. Τα βιβλία του Cavafy’s Alexandria: Study of a Myth in Progress, 1977 (Η καβαφική Αλεξάνδρεια: Εξέλιξη ενός μύθου, μετάφραση Τζένη Μαστοράκη, Ίκαρος 1979) και Modern Greek Poetry: Voice and Myth, 1983 (Μύθος και φωνή στη σύγχρονη ελληνική ποίηση, μετάφραση Σπύρος Τσακνιάς, Στιγμή 1987), καθώς και οι μελέτες του σε περιοδικά, αποτελούν σημαντική συμβολή στη μελέτη του ελληνικού ποιητικού μοντερνισμού.

Η καθηγητική και μεταφραστική ιδιότητα του Κήλυ μάς κάνει −στην Ελλάδα− να παραβλέπουμε μιαν άλλη, εξίσου σημαντική, πλευρά της συγγραφικής του δραστηριότητας. Εφτά μυθιστορήματα (σε τέσσερα από τα οποία η δράση διαδραματίζεται στην −ή και στην− Ελλάδα), δύο (αυτο)βιογραφικά αφηγήματα, και η διερεύνηση ενός ελληνικού πολιτικού εγκλήματος αποτελούν τα πεζογραφικά του βιβλία, η γοητεία ορισμένων από τα οποία απορρέει από τη μαστορική συναίρεση του αυτοβιογραφικού στοιχείου με το μυθοπλασιακό και του ερωτικού με το πολιτικό.

Τέσσερα από τα μυθιστορήματα έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά: The Libation, 1958 (Η σπονδή, 1998), A Wilderness Called Peace, 1985 (Τα ημερολόγια μιας έρημης χώρας, 1986), School of Pagan Lovers, 1993 (Το τελευταίο καλοκαίρι της αθωότητας, 1993), Some Wine for Remembrance, 2001 (Η σιωπηλή κραυγή της μνήμης, 1996) − όλα από τη Χρύσα Τσαλικίδου και τις εκδόσεις Εξάντας. Μεταφρασμένα στη γλώσσα μας είναι και τα αφηγήματα: Inventing Paradise: The Greek Journey, 1937-1947, 1999 (Αναπλάθοντας τον Παράδεισο: Το ελληνικό ταξίδι, 1937-1947, 1999, μετάφραση Χρύσα Τσαλικίδου, Εξάντας 1999) και Borderlines: A Memoir, 2004 (Ακροβατώντας στα όρια, 2004, μετάφραση Ιλάειρα Διονυσοπούλου, Ωκεανίδα), καθώς και το The Salonica Bay Murder 1989 (Φόνος στον Θερμαϊκό, 1991, μετάφραση Μαριζέτα Γεωργουλέα, Γνώση), βιβλίο με το οποίο ο Κήλυ αναψηλαφεί την υπόθεση της δολοφονίας του αμερικανού δημοσιογράφου Τζωρτζ Πολκ. Είναι το σημαντικότερο από τα βιβλία που γράφτηκαν γι’ αυτή τη σκοτεινή ιστορία, όχι μόνο από την άποψη της έρευνας και της πραγμάτευσης των στοιχείων της, αλλά και για τη διείσδυση στην ψυχολογία των προσώπων που εμπλέκονται στην υπόθεση και για το συναρπαστικό γράψιμό του.

Το βιβλίο όμως που αποτυπώνει βαθύτερα τη σχέση του Κήλυ με την Ελλάδα είναι το Αναπλάθοντας τον Παράδεισο. Η εξιστόρηση σε αυτό της ελληνικής εμπειρίας του Χένρυ Μίλλερ και του Λώρενς Ντάρρελ σε μια κρίσιμη περίοδο της ζωής τους −σε μιαν Ελλάδα που στο βιβλίο Ο Κολοσσός του Μαρουσιού του Μίλλερ (1941) απεικονίζεται με τη μορφή ενός επίγειου Παραδείσου− γίνεται για τον Κήλυ το μέσο με το οποίο διαθλάται και η δική του ελληνική εμπειρία. Με μια «δομική», θα λέγαμε, διαφορά. Ενώ ο Κολοσσός γράφεται αμέσως μετά τη γνωριμία του Μίλλερ με την Ελλάδα, το βιβλίο του Κήλυ βγαίνει μέσα από τη βίωση πενήντα χρόνων ζωής με αυτήν. Από την οπτική αυτή το Αναπλάθοντας τον Παράδεισο διαβάζεται και ως μια λανθάνουσα συνομιλία της ελληνικής ψυχής του Κήλυ με εκείνη του Μίλλερ και του Ντάρρελ, συνομιλία που η συγγραφική ποιότητά της είναι εφάμιλλη με την ποιότητα των καλύτερων στιγμών του μυθιστοριογράφου Κήλυ.

«Ολα τα χρόνια της σχέσης μου με την Ελλάδα στάθηκαν μια εποχή δωρεάς για μένα», έγραφε ο Κήλυ όταν πέρασε τα ογδόντα. «Η ζωή μου», έλεγε στους φίλους του, «χωρίς την Ελλάδα θα ήταν φτωχή, πολύ φτωχή». Και είναι βέβαιο ότι, σκεπτόμενος τον θάνατο που πλησίαζε, θα ένιωθε πως θα έφευγε πλούσιος και ευτυχής.

Ο Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών