Η επόμενη ημέρα για το Προσφυγικό στην Ευρώπη

Μέσα σε δύο εβδομάδες από την έναρξη της βίαιης εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, δύο εκατομμύρια οχτακόσιες χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τη χώρα τους. Πρόκειται για μια από τις μεγαλύτερες αλλά και ταχύτατες προσφυγικές εξόδους των τελευταίων ετών.

Η κινητοποίηση στις χώρες της ΕΕ είναι πρωτοφανής, με τις ανθρωπιστικές οργανώσεις και την κοινωνία των πολιτών σε Πολωνία, Ουγγαρία, Μολδαβία και Ρουμανία να προστρέχουν για την κάλυψη των άμεσων αναγκών των προσφύγων σε τρόφιμα, στέγη και ιατρική περίθαλψη. Η γρήγορη αντίδραση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποτέλεσε μια ευχάριστη έκπληξη. Η ενεργοποίηση της Οδηγίας για Προσωρινή Προστασία, που δεν είχε τεθεί σε εφαρμογή έως τώρα, δίνει τη δυνατότητα για έναν χρόνο (με δυνατότητα επέκτασης έως και 3 συνολικά) στην πλήρη πρόσβαση στην αγορά εργασίας και στις δημόσιες υπηρεσίες.

Προκύπτουν όμως και ερωτήματα για την επόμενη ημέρα. Η προσφυγική «κρίση» του 2015, έδειξε ότι οι ευρωπαϊκές κοινωνίες μπορούν να δείξουν αρωγή αλλά έως ένα σημείο. Πόσο, άραγε, είναι πραγματικά έτοιμες οι χώρες για την παροχή οργανωμένης στέγασης, σίτισης, ψυχολογικής υποστήριξης και ένταξης σε έναν πληθυσμό που αποτελείται κυρίως από γυναίκες και ανηλίκους; Το κατά πόσον οι κρατικές δομές μπορούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες των ανθρώπων θα εξαρτηθεί και από τους αριθμούς που θα κληθούν να διαχειριστούν. Ηδη σε χώρες, όπως η Πολωνία, είναι σαφές ότι τον πρώτο λόγο στην παροχή βοήθειας έχει η κοινωνία των πολιτών και όχι ο κρατικός μηχανισμός. Η ουκρανική διασπορά είναι μεγάλη και σταδιακά οι πρόσφυγες θα κινηθούν σε όλες τις χώρες της Ευρώπης. Η ανάγκη ενίσχυσης των χωρών και περιοχών που θα καταλήξουν οι πρόσφυγες είναι απαραίτητη, για να μπορέσουν να τους παράσχουν τα μέσα διαβίωσης που θα χρειαστούν αλλά και για την ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών. Παράλληλα απαιτείται ένας μακροπρόθεσμος σχεδιασμός καθώς μπορεί η πλειοψηφία να δηλώνει ότι επιθυμεί να επιστρέψει στην Ουκρανία, αλλά το κατά πόσο θα είναι εφικτή η επιστροφή και υπό ποιες προϋποθέσεις θα φανεί μόνο με τη λήξη του πολέμου και αναλόγως της έκβασής του.

Η εισβολή στην Ουκρανία ανέδειξε και τον αμφιλεγόμενο χαρακτήρα της προσφυγικής πολιτικής της ΕΕ. Την ίδια ώρα που η Ευρώπη ανοίγει τα σύνορά της στους Ουκρανούς, τα κλείνει σε όσους προσπαθούν να εισέλθουν σε αναζήτηση προστασίας από τα εξωτερικά θαλάσσια σύνορά της. Δεν αμφισβητεί κανείς την ανάγκη στήριξης των ουκρανών προσφύγων και θα πρέπει να θυμόμαστε ότι τη βοήθειά μας θα χρειαστούν και οι εκατομμύρια εσωτερικά εκτοπισμένοι που δεν μπόρεσαν να διαφύγουν. Η ενεργοποίηση της Οδηγίας για Προσωρινή Προστασία θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εφαλτήριο για τη συζήτηση προς μια θετική κατεύθυνση – ένας ενιαίος χώρος ασύλου για όλους όσοι αναζητούν προστασία. Ο κίνδυνος όμως είναι ότι η ΕΕ θα εντείνει τις προσπάθειες αποτροπής στα εξωτερικά της σύνορα ενισχύοντας, άθελά της, και το επιχείρημα που έχει προβληθεί από ορισμένους για τον «καλό» πρόσφυγα που έρχεται από την Ευρώπη εν αντιθέσει με τον «κακό» πρόσφυγα που διασχίζει μακρινές αποστάσεις από Αφρική και Ασία. Οσο η ΕΕ διατηρεί αντιφατική στάση στη διαχείριση προσφυγικών ομάδων αποδυναμώνει αυτό που προβάλλει ως βασικό χαρακτηριστικό της, τόσο στο  εσωτερικό της, αλλά και στις διαπραγματεύσεις με τρίτες χώρες, το αξιακό της πλαίσιο. Ο πρόσφυγας είναι πρόσφυγας, από όπου και αν προέρχεται. Η ανάγκη προστασίας δεν καθορίζεται από τη γεωγραφική γειτνίαση ή τον τρόπο εισόδου, αλλά από τους λόγους που οδήγησαν σε φυγή.

Η δρ Αγγελική Δημητριάδη είναι ερευνήτρια στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας Δημόσιας Πολιτικής (GPPi)