NON PAPER

Το τέλος της Μεγάλης Ουτοπίας

Ο έλληνας κινηματογραφιστής και μέγας μετρ του ντοκιμαντέρ Φώτος Λαμπρινός παρουσίασε το 2017, με ευκαιρία τα 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση, τη «Μεγάλη Ουτοπία». Μία καταγραφή της πρώτης περιόδου της μέσα από σπάνια ντοκουμέντα και τον ίδιο τον Λαμπρινό, στον ρόλο του αφηγητή, να διηγείται τα γεγονότα με καθόλου διδακτικό τρόπο αλλά σαν ένας «παππούς» που μας αφηγείται ένα σκληρά ρεαλιστικό παραμύθι.

Αυτές τις μέρες, επανέρχονται στο μυαλό μου οι τελευταίες σκηνές από εκείνο το ντοκιμαντέρ που είχε γυριστεί στην Ουκρανία προς τα τέλη της δεκαετίας του 1980 – αν θυμάμαι καλά τις χρονολογίες. Μιλούσε μια ηλικιωμένη αγρότισσα που διηγούταν πώς έζησε τον Μεγάλο Λιμό του 1932 – 1933 στην Ουκρανία, το γνωστό ως Γολοντομόρ, όταν, με το πρόσχημα της σταλινικής κολεκτιβοποίησης, κατασχέθηκαν και απομακρύνθηκαν από τα χωράφια και τις αποθήκες όλα τα αγροτικά προϊόντα και τα ζώα ενώ, συγχρόνως, απαγορεύθηκε στους αγρότες η μετακίνησή τους στα αστικά κέντρα.

Μιλούσε αποστασιοποιημένα, ο λόγος της ξερός σαν να είχε στραγγίξει από αυτόν κάθε ίχνος συναισθήματος, λες και αυτά που διηγούταν να είχαν συμβεί σε κάποιον άλλον. Περιέγραφε μία μέρα που είχε ξεκινήσει μόνη της για τους αγρούς μήπως και βρει τίποτα ρίζες για να φάνε. Στο σπίτι είχε αφήσει τον οχτάχρονο γιο της όταν όμως γύρισε, δεν τον βρήκε. Εψαχνε για ώρα μέχρι που ξέθαψε στη διπλανή αυλή κομμάτια από τα ρούχα του. Τότε κατάλαβε. Οι γείτονες είχαν σκοτώσει και είχαν φάει το παιδί της. Αργότερα μάλιστα το παραδέχθηκαν και οι ίδιοι. Και δεν ήταν αυτή η μοναδική περίπτωση κανιβαλισμού την περίοδο του Γολοντομόρ.

Θυμάμαι πως όταν άνοιξαν τα φώτα στην αίθουσα όπου γινόταν η ειδική προβολή της «Μεγάλης Ουτοπίας», οι περισσότεροι ήμασταν με δακρυσμένα μάτια και δαγκώναμε τα χείλη μας, σοκαρισμένοι από αυτήν τη μαρτυρία. Ωστόσο, οι κομματικά αριστεροί φίλοι μου, εξακολουθούσαν να υποστηρίζουν ότι ο Μεγάλος Λιμός στην Ουκρανία «δεν είναι αυτό που νομίζεις», πολλοί δεν ήξεραν καν για τι μιλούσα ή, έστω, κάτι είχαν ακούσει αόριστα ενώ οι ιστοσελίδες με σήμα το – εικαστικό ή φαντασιακό – σφυροδρέπανο επιμένουν μέχρι σήμερα ότι το Γολοντομόρ είναι μια προπαγάνδα της Δύσης. Βεβαίως, η Σοβιετική Ενωση δεν παραδέχθηκε ποτέ τον Μεγάλο Λιμό ενώ και η Ρωσία που διαδέχθηκε την «αυτοκρατορία των Σοβιέτ» πήρε τις αποστάσεις της, προφανώς για να μην υπάρξουν συνέπειες. Πριν από είκοσι, περίπου, χρόνια μάλιστα, ο ρώσος πρέσβης στην Ουκρανία δήλωσε, σχετικά, ότι δεν πρόκειται να απολογηθεί διότι δεν υπάρχει κάτι για το οποίο θα έπρεπε να απολογηθεί. Στο ίδιο μήκος κύματος και ο Δημήτρης Κουτσούμπας που πρόσφατα είπε ότι το Γολοντομόρ είναι μύθος. Να με συγχωράει ο «σύντροφος Γενικός Γραμματέας» αλλά δεν μου φαίνεται ότι η γυναίκα με το «σκαμμένο» πρόσωπο που μιλούσε στον Φώτο Λαμπρινό είναι μια ασύστολη προπαγανδίστρια.

Ευτυχισμένο το 1985

Αν η σκηνή που περιέγραψα πιο πάνω ήταν το τέλος του ντοκιμαντέρ «Η Μεγάλη Ουτοπία», νομίζω ότι στις μέρες μας ζούμε το τέλος μίας άλλης ουτοπίας – τουλάχιστον στη χώρα μας διότι, διεθνώς, έχει συμβεί προ πολλού. Αυτή της αδιαπραγμάτευτης ηθικής της «κομμουνιστικής ψυχής». Που έχει τα υψηλά τα ιδανικά και είναι πάντα με το δίκιο. Αυτό το στερεότυπο πάνω στο οποίο, μεταξύ άλλων, έχουν χτισθεί πολιτικές και καλλιτεχνικές καριέρες. Η διγλωσσία των συνθημάτων της είναι πλέον αναγνωρίσιμη από το «λαϊκό ένστικτο», αυτό το οποίο, επί χρόνια, την προστάτευε ακόμη και όταν δεν συστρατευόταν. Και αν ο Οργουελ έγραψε το «1984» για να αναφερθεί στην αλλαγή των λέξεων άρα και των εννοιών που αντιπροσωπεύουν, στο «όταν το θέλει το Κόμμα, δύο και δύο κάνουν πέντε», νομίζω ότι, πλέον, μπορούμε να ανοίξουμε σελίδα στο 1985.