Παρόντες στη δημιουργία του καινούργιου και επικίνδυνου κόσμου

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και η έμμονη της Μόσχας να συνθηκολογήσει το Κίεβο σηματοδοτεί τη διάλυση του παλιού κόσμου και τη γέννηση του νέου σε πραγματικό χρόνο, όπου ο πόλεμος μεταξύ κρατών στην Ευρώπη δεν είναι πλέον θεωρητικός. Η κατάσταση θυμίζει λίγο την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου το 1938-1939 με τις εισβολές της Γερμανίας στην Τσεχοσλοβακία και την Πολωνία και ταυτόχρονα το 1945 με την παράλληλη προσπάθεια να παραδοθούν οι ναζιστικές δυνάμεις και τη διαμόρφωση του νέου κόσμου από τις νικήτριες δυνάμεις. Αυτό που ευχόμαστε όλοι είναι η αποφυγή των παρατεταμένων συγκρούσεων και επακόλουθων καταστροφών που έλαβαν χώρα τα επτά χρόνια που μεσολάβησαν.

Η παρουσία και εμπλοκή μιας πυρηνικής δύναμης στο πεδίο, όπως και η αντίδραση της Ατλαντικής Συμμαχίας οπλισμένη η ίδια με πυρηνικά όπλα, έχουν συμβάλει, εν μέρει προς το παρόν, στην αποτροπή ενός γενικευμένου ευρωπαϊκού πολέμου πέραν των συνόρων της Ουκρανίας.

Παρά ταύτα, η ρωσική εισβολή και η αντίδραση σε αυτήν από την Ουκρανία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την υπόλοιπη Δύση σηματοδοτεί μια νέα μακροχρόνια κλιμάκωση μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Η επιβολή όλο και αυξανόμενων κυρώσεων κατά της Ρωσίας παραπέμπει σε έναν χρηματοοικονομικό πόλεμο από πλευράς της Δύσης με αποτέλεσμα η ασφάλεια της Ρωσίας να υπονομευτεί, ανεξαρτήτως από την έκβαση της στρατιωτικής εκστρατείας της στην Ουκρανία.

Υπάρχουν και αρκετά συμπεράσματα και νέες προκλήσεις που θα πρέπει σοβαρά να μας απασχολήσουν. Το πρώτο είναι ότι η διαφαινόμενη ενότητα της Δύσης είναι περισσότερο προϊόν στρατηγικής ανάγκης παρά επιλογής. Το θέμα της διάρκειάς της, δεδομένων των οικονομικών και πολιτικών συνεπειών της μόνιμης κλιμάκωσης με τη Ρωσία, είναι ένα σοβαρό ζήτημα λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορές μεταξύ των χωρών που την απαρτίζουν. Αυτό ισχύει λιγότερο για την Ευρωπαϊκή Ενωση που έχει τη δυνατότητα να ενισχύσει περαιτέρω την ενοποίησή της εφόσον βρεθεί η χρυσή φόρμουλα να στηριχθούν οι οικονομίες και η ανάπτυξη των κρατών-μελών της.

Για το ΝΑΤΟ, οι διαφορές μεταξύ χωρών-μελών της είναι πιο ορατές και οι διαφορετικές αντιλήψεις για τον ρόλο και τη θέση της κάθε χώρας εντός της Συμμαχίας (π.χ. Τουρκία) θα συνεχιστούν. Παρά την αξιοσημείωτη ενότητά της, η δυνατότητα της Δύσης να επηρεάσει την παγκόσμια αρχιτεκτονική ασφάλειας έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα διότι ο φιλελεύθερος πολυμερισμός που ασπάζεται και επικροτεί (όπου το συλλογικό αξιακό πλαίσιο είναι βασικό και συνδετικό συστατικό) έχει αντικατασταθεί στον υπόλοιπο κόσμο με την εγκαθίδρυση της πολυπολικότητας (όπου οι αξίες αφορούν το κάθε καθεστώς μεμονωμένα).

Ως συνέπεια, η στρατιωτική ισχύς, παρ’ όλο το οικονομικό της κόστος, αναδεικνύεται ως αποτελεσματικό μέσο ισχύος είτε αυτό έχει σκοπό αποτρεπτικό ή επιθετικό. Με άλλα λόγια, θα ενταθεί η τάση των εξοπλισμών παντού.

Τα πυρηνικά όπλα και η αποτρεπτική τους αξία ξαναμπαίνουν δυστυχώς δυναμικά στο προσκήνιο. Η Ουκρανία αποχωρίστηκε οικειοθελώς από τα δικά της πυρηνικά όπλα το 1994 με αντάλλαγμα εγγυήσεις για την ασφάλειά της. Είκοσι χρόνια αργότερα χάνει την Κριμαία και σήμερα βρίσκεται μπροστά στο σοβαρό ενδεχόμενο να καταλήξει ως ένα κατακερματισμένο κράτος. Εξού και το ερώτημα εάν ο πυρηνικός αφοπλισμός αυξάνει ή μειώνει την ασφάλεια μιας χώρας και πώς αυτό αξιολογείται σε διάφορες πρωτεύουσες που θεωρητικά έχουν τη δυνατότητα να παράγουν πυρηνικά όπλα.

Οποιαδήποτε θα είναι η έκβαση του πολέμου, το ζητούμενο είναι ότι η έννοια της εθνικής κυριαρχίας έχει υπονομευθεί περαιτέρω. Στην Ουκρανία επιβεβαιώνεται καθημερινά αυτή η πραγματικότητα. Το ίδιο ισχύει και στη Γεωργία από το 2008 και αυτό μπορεί να είναι η κατάληξη άλλων δημοκρατιών του μετα-σοβιετικού χώρου (όπως η Μολδαβία). Και εδώ το ερώτημα είναι πώς συμπεραίνουν αυτές τις εξέλιξες τρίτες χώρες σε έναν κόσμο όπου οι οργανισμοί ασφάλειας όπως ο ΟΗΕ ή ο ΟΑΣΕ αδυνατούν να διαχειριστούν τις διεθνείς διαφορές μεταξύ κρατών, αποδυναμώνοντας με αυτόν τον τρόπο τη νομική τους εργαλειοθήκη (Διεθνές Δίκαιο, Δίκαιο της Θάλασσας, Συνθήκες της Γενεύης κ.λπ.).

Τέλος, οι προαναφερόμενες τάσεις συνιστούν ότι οι μικρές χώρες ιδιαίτερα θα παραμείνουν εξαιρετικά ευάλωτες εάν δεν ενταχθούν σε κάποια συμμαχία που μπορεί να τους παρέχει κάποιες αυξημένες εγγυήσεις ασφάλειας. Η έντονη συζήτηση σε Φινλανδία, Σουηδία και Αυστρία να απολέσουν μέρος της ουδετερότητάς τους και να συσφίγξουν τις σχέσεις τους με την Ατλαντική Συμμαχία, όπως και η ανακοίνωση διεξαγωγής δημοψηφίσματος στη Δανία τον Ιούνιο ώστε να συμμετέχει η χώρα στην κοινή πολιτική ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ, είναι ενδεικτικές του έντονου προβληματισμού τους και της ανάγκης να οχυρωθούν περαιτέρω.

Το ερώτημα είναι τι θα κάνει η ευάλωτη Κυπριακή Δημοκρατία με άλυτο το υπαρξιακό της πρόβλημα μπροστά στα νέα δεδομένα. Θα επιμείνει στην ουδετερότητά της ή θα δηλώσει την πρόθεσή της να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ; Τα χρονικά περιθώρια γρήγορα στενεύουν όπως αναδεικνύουν οι μικρές και μεγαλύτερες μεταστροφές των τελευταίων 20 ημερών πολλών ευρωπαϊκών χωρών αναφορικά με την εξωτερική τους πολιτική και την άμυνά τους.

Για την Ελλάδα, η δηλωμένη και ξεκάθαρη στάση της σύμπλευσης των εθνικών συμφερόντων με αυτά της ΕΕ και του ΝΑΤΟ με την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, της παρέχει τη δυνατότητα να βρίσκεται δυναμικά από την αρχή στο τραπέζι της διαμόρφωσης της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία της (η χώρα δεν ήταν ιδρυτικό μέλος ούτε του ΝΑΤΟ ούτε της ΕΟΚ). Ποιες οι επιπτώσεις αδυναμίας επίλυσης του Κυπριακού και των ελληνοτουρκικών διαφορών στην ανάγκη ισχυροποίησής της μπροστά σε αυτόν τον καινούργιο και επικίνδυνο κόσμο που ξημέρωσε; Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έχει αλλάξει τα δεδομένα της ασφάλειας στην Ευρώπη. Ως εκ τούτου η Ελλάδα και η Κύπρος είναι αναγκασμένες να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων και να προσπεράσουν οποιεσδήποτε ανώφελες ιδεολογικές και παρωχημένες ιδεοληψίες τις διακατέχουν.

Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Kadir Has της Κωνσταντινούπολης και εξωτερικός επιστημονικός συνεργάτης στο ΙΔΙΣ.