Αλλα θεμέλια

Οι ορισμοί και οι χαρακτηρισμοί έχουν χάσει πια τη σημασία τους. Είτε ονομάσουμε αυτό που ζούμε «θερμό», «νέο Ψυχρό», είτε απλώς πόλεμο, είτε θεωρηθεί ότι εμπλέκονται επίσημα μόνο η Ρωσία (μαζί με τη Λευκορωσία) και η Ουκρανία, είτε, εκούσα άκουσα, και η παγκόσμια δημοκρατική κοινότητα, τα γεγονότα είναι αμείλικτα και ανεπίστρεπτα: η Ρωσία πέρασε τον Ρουβίκωνα, η σύρραξη δεν είναι εμφύλια ούτε τοπική, οι γεωπολιτικές αλλαγές που έχουν τεθεί σε κίνηση είναι βαθιές και αφορούν ολόκληρη την ανθρωπότητα. Η εμπόλεμη κατάσταση – είτε με συμβατικά όπλα, είτε με υβριδικές μορφές (πυρηνική απειλή, κυβερνοπόλεμος, κυβερνοκατασκοπεία, μόνιμες εκατέρωθεν κυρώσεις, αποκλεισμός χωρών και περιοχών, σπάσιμο εμπορικών και εφοδιαστικών αλυσίδων, ενεργειακό και περιβαλλοντικό σαμποτάζ, σύγκρουση εικόνας, «επικοινωνίας» και κατασκευαστών εικόνας και «επικοινωνίας») – είναι βέβαιο ότι θα διαρκέσει. Δεν έχουμε ακόμα δει ούτε το τέλος της κλιμάκωσης, ούτε την αρχή και τη μορφή της όποιας «βρώμικης» (γιατί αναγκαστικά μη ικανοποιητικής για τις δυνάμεις της δημοκρατίας) συμφωνίας απεγκλωβισμού. Τρία ιδίως θεμέλια μπαίνουν τώρα, μπροστά στα μάτια μας, και θα είναι εντελώς διαφορετικά από εκείνα που θεωρούσαμε δεδομένα ως χτες: καθορίζουν τον ρόλο της Ευρώπης, την πορεία της κλιματικής αλλαγής και την εξέλιξη της δημοκρατίας.

Η Ευρώπη, ως ήπειρος αλλά και ως πολιτικό σχέδιο, περνάει – πέρασε ήδη – σε μια νέα φάση. Δεν είναι μόνο η «στρατιωτικοποίηση» και τα πρωτοφανή μέτρα και αντίμετρα κατά μιας μεγάλης και κοντινής χώρας, που ως χτες θεωρούνταν τμήμα του «τοπίου» και από σήμερα απόλυτο αντιπαράδειγμα. Η μετατροπή της Ενωμένης Ευρώπης από «ήπια» σε «σκληρή» δύναμη» έχει και λιγότερο προφανή σημάδια, που την καθιστούν μη συγκυριακή, όχι απλώς αναγκαστική αλλά σχεδόν αμετάκλητη. Η ενότητα οικοδομείται και επιτυγχάνεται πέραν του κανόνα της ομοφωνίας και τα «μικρά βήματα» αποδεικνύονται ανεπαρκή – είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος που ξεπεράστηκαν οι αρχικές αντιρρήσεις κάποιων χωρών (Γερμανίας, αλλά και Ιταλίας, Κύπρου, Ουγγαρίας). Η «ασφάλεια», υπό τις διάφορες μορφές της, με προεξάρχουσα ίσως την οικονομική, γίνεται κριτήριο όλων των επιλογών. Καθίσταται αναπόφευκτη μια «ομοσπονδιοποίηση» – υπό τη μορφή αμοιβαιοποίησης χρέους, όπως ετοιμάζεται να γίνει πάλι για τη χρηματοδότηση ενεργειακών και στρατιωτικών δαπανών, για τη συγκρότηση κοινού αμυντικού μηχανισμού, καθώς και για την αυριανή ανάπτυξη. Η «δίδυμη αυτονόμηση» – ενεργειακή από τη Ρωσία, αμυντική από τις ΗΠΑ – αποκτά τη μορφή στρατηγικού δόγματος, χωρίς, ωστόσο, να συνεπάγεται αναβαθμισμένο παγκόσμιο ρόλο για την Ενωση: ο χρόνος και η πράξη θα το κρίνουν.

Σε σχέση με την κλιματική αλλαγή, το στοίχημα είναι η ανάγκη απεξάρτησης από το ρωσικό αέριο και πετρέλαιο να μην αναστείλει την «πράσινη μετάβαση» προς όφελος μιας «βρώμικης παλινόρθωσης» με αλλαγμένη απλώς ονομασία προέλευσης. Σε μια σύντομη πρώτη φάση, θα είναι ίσως αναπόφευκτο να αναζητηθεί μια τέτοια διέξοδος, μακροπρόθεσμα, όμως, και στρατηγικά – ναι, πάλι η λέξη – η επιλογή της «Δύσης» πρέπει να είναι πιο γρήγορη, που σημαίνει φυσικά και πιο ακριβή, μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειες, καθώς και επανεξέταση των «μη ορθόδοξων», και γι’ αυτό σήμερα αμφισβητούμενων, πηγών, όπως η ατομική ενέργεια, η βιομάζα, το υδρογόνο. Οι οιωνοί δεν είναι ιδιαίτερα καλοί: ο «διαρκής πόλεμος» έχει τη δυναμική να «σκεπάσει» την κλιματική αλλαγή όπως ο πόλεμος στο ουκρανικό έδαφος «σκέπασε» την πανδημία, τα οικονομικά συμφέροντα που πλήττονται από την «πράσινη» στροφή βρήκαν λογικοφανή αιτία να αντεπιτεθούν. Οι πολλές αλλαγές θεμελίων καθιστούν το έδαφος σαθρό, πόσω μάλλον όταν η βασική αιτία της αναστάτωσης, η υποβάθμιση της δημοκρατίας, δεν αντιμετωπίζεται στη ρίζα της: ο Πούτιν έπαψε να εμπνέει τον Σαλβίνι και τη Λεπέν, αλλά η δημοκρατία δεν έχει δημιουργήσει σαβινικά και λεπενικά αντισώματα. Αντίθετα, μια νέα απειλή προβάλλει: η απο-πολιτικοποίηση υπό τον μανδύα ενός άλλου «τέλους της Ιστορίας». Η δημοκρατία και η ήττα του αυταρχισμού προϋποθέτουν διαφορές, συγκρούσεις, αποχρώσεις, ανήσυχη συμμετοχή και διαρκή εγρήγορση. Αν ο πόλεμος μπορεί να ξυπνήσει, η επίπλαστη συναίνεση δεν πρέπει να αφεθεί να χαυνώσει.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος