Εδωσε φωνή στους πρωταγωνιστές της καθημερινότητας και της Ιστορίας

Αν ένας συγγραφέας αναζητούσε την ιδανική λογοτεχνική ηρωίδα για ένα μυθιστόρημα που θα περιέγραφε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και την προσπάθεια ειρηνικών διαπραγματεύσεων στα σύνορα με τη Λευκορωσία, ίσως να μην μπορούσε να βρει ιδανικότερη από τη Σβετλάνα Αλεξάνδροβνα Αλεξίεβιτς. Γεννήθηκε στην Ουκρανία. Εχει καταγωγή από τη Λευκορωσία. Το 2015 κέρδισε το βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας, με τα βιβλία της να έχουν γραφεί στη ρωσική γλώσσα. Και από τον Σεπτέμβριο του 2020 αποφάσισε να εγκαταλείψει για ακόμη μία φορά την πατρίδα της, τη Λευκορωσία, διαφωνώντας με την πολιτική κατάσταση, ενώ η ακτιβιστική και πολιτική της δραστηριότητα έγινε αιτία ώστε το περασμένο καλοκαίρι, αν και κάτοχος Νομπέλ, βιβλία της να εξαιρεθούν μαζί με το όνομά της από το σχολικό πρόγραμμα σπουδών.

Γεννήθηκε στις 31 Μαΐου 1948 στο Στανισλάβ της Δυτικής Ουκρανίας. Ο πατέρας της ήταν Λευκορώσος. Το μοναδικό από τα τρία παιδιά της οικογένειάς του που κατάφερε να επιζήσει. Τα άλλα δύο θεωρούνταν αγνοούμενα στον πόλεμο εναντίον των Γερμανών. Η μητέρα της ήταν Ουκρανή.

Οταν γεννήθηκε, ο πατέρας της ήταν επιστρατευμένος στον Κόκκινο Στρατό. Εκείνη ως μωρό λίγο έλειψε να πεθάνει και σώθηκε χάρη στην καλοσύνη κάποιων καλογραιών, που δεν την είδαν ως το παιδί του εχθρού, αλλά ως ένα βρέφος που πέθαινε και προσφέρθηκαν να δώσουν στους γονείς της γάλα.

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. Μεγάλωσε ακούγοντας διηγήσεις πονεμένων γυναικών από τον πόλεμο, που σε μεγάλο ποσοστό είχαν χάσει τους άνδρες τους στο μέτωπο. Τα συναισθηματικά φορτισμένα λόγια τους και οι δυνατές τους αναμνήσεις συγκλόνιζαν τη νεαρή Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, τόσο που προτιμούσε την ανεπεξέργαστη αυθεντικότητα αυτών των διηγήσεων, από τα καλοδουλεμένα βιβλία που την περίμεναν στα ράφια της οικογενειακής βιβλιοθήκης. Κι αυτό το στοιχείο είναι που θα συναντήσει ξανά αργότερα στο διάβα της, κι ας ακολούθησε αρχικά άλλη πορεία διδάσκοντας πότε σε νηπιαγωγεία και πότε σε σχολεία για μεγαλύτερους μαθητές κυρίως Ιστορία, μέχρι να βρει τον δρόμο της στον κόσμο της γραφής, αρχικά μέσω της δημοσιογραφίας. Ηταν ο κόσμος των λέξεων στον οποίο αφιερώθηκε ολοκληρωτικά, καθώς αργότερα αποφάσισε να δοκιμάσει τις δυνάμεις της πέρα από τις σελίδες των εφημερίδων. Επεδίωξε με πάθος – και ας συνάντησε αναρίθμητες αντιξοότητες – να δώσει φωνή στους πρωταγωνιστές της καθημερινότητας, τους αθέατους, αλλά παράλληλα και καίριους πρωταγωνιστές της Ιστορίας.

Ταξίδευε στους τόπους όπου είχαν συμβεί τα γεγονότα. Καθόταν πλάι στους ανθρώπους που τα είχαν ζήσει. Ετρωγε από το ίδιο πιάτο. Και τους άκουγε να μιλούν. Ανδρες να της διηγούνται πώς κατάφεραν να επιβιώσουν από το πυρηνικό ατύχημα στο Τσερνόμπιλ ή να της εξηγούν για ποιο λόγο εγκατέλειψαν τα χωριά τους για να πάνε στις πόλεις. Γυναίκες να της καταθέτουν τις μαρτυρίες τους από τη συμμετοχή τους σε μάχες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Παιδιά να της ξεδιπλώνουν τις αναμνήσεις τους από τη ζοφερή εποχή του πολέμου.

Κάθε βιβλίο της και δεκάδες ζωές που για να τις χωρέσει στις σελίδες του χρειάζεται το ελάχιστο μία πενταετία. Ταλέντο της να συνθέτει τις διαφορετικές φωνές, τις ξεχωριστές ιστορίες, με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργείται η εικόνα κάθε εποχής με τις αντιφάσεις, τις δυσκολίες αλλά και τις ευαισθησίες της, όπως της δίδαξαν μέσα από τη γραφή τους οι αγαπημένοι της δημιουργοί Ντοστογέφσκι και Τσέχοφ, φέροντας ωστόσο και τα ίχνη των δικών της εμπειριών από τη ζωή της είτε στην πατρίδα της είτε ως εξόριστη επί μία και πλέον δεκαετία στη Γαλλία, στην Ελβετία, στη Γερμανία και στην Ιταλία.

ΤΟ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. Το να δοκιμάσει να μεταφέρει ωμό το αποτύπωμα της Ιστορίας, έτσι όπως το βίωσαν όσοι βρέθηκαν στο επίκεντρο των γεγονότων ή όσοι υπέστησαν τις τραγικές συνέπειές τους, δεν ήταν διόλου εύκολο. Κι ακόμη δυσκολότερο ήταν να θέσει ενώπιον αυτών των μαρτυριών τους αναγνώστες, τους κριτικούς λογοτεχνίας και ίσως πριν από όλους αυτούς τη σοβιετική λογοκρισία, με την οποία βρέθηκε ουκ ολίγες φορές αντιμέτωπη. Ο λογοκριτής σταμάτησε το πρώτο της βιβλίο «Εφυγα από το χωριό» ενώ βρισκόταν στο τυπογραφείο. Δεν φανταζόταν ίσως ότι κάπου 35 χρόνια αργότερα η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς θα διακρινόταν με το σημαντικότερο παγκοσμίως βραβείο για έναν συγγραφέα, «για το πολυφωνικό δημιουργικό της έργο», και ότι μάλιστα θα ήταν η πρώτη Λευκορωσίδα που θα κέρδιζε το εν λόγω βραβείο.

Οι γενναίες επιλογές της δεν βρήκαν τους συμμάχους που θα περίμενε κάποιος ανάμεσα στους κριτικούς που θεώρησαν ότι τα βιβλία της ρέπουν περισσότερο προς τη δημοσιογραφική έρευνα και πως απέχουν από τη λογοτεχνία.

Η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς όμως έχει αποδείξει ότι ξέρει να δίνει μάχες και να τις κερδίζει. Κι ακόμη και αν είχε τη γενναιότητα και τη δύναμη αλλά δεν ήξερε τον τρόπο, «Οι μολυβένιοι στρατιώτες» της, οι «Σαγηνευμένοι από τον θάνατο», όσοι έκαναν μια «Προσευχή για το Τσερνόμπιλ» και όσοι έζησαν μια «Ζωή από δεύτερο χέρι», όπως είναι ορισμένοι από τους τίτλους των βιβλίων της, σίγουρα της έδειξαν τον δρόμο.