Η στάση απέναντι στον φόνο

Είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που οι περισσότεροι Ευρωπαίοι δεν έχουν ζήσει έναν μεγάλο πόλεμο. Στην πραγματικότητα δεν ξέρουν καν πώς γίνεται ένας πόλεμος, γι’ αυτό και εκπλήσσονται που οι Ρώσοι με το τεράστιο πλεονέκτημα που διαθέτουν στον αέρα δεν κατέλαβαν την Ουκρανία σε ένα 24ωρο, άντε σε δύο. Χρειάζεται λοιπόν πρώτα απ’ όλα να θυμηθούμε τι είναι ο πόλεμος. Οι τρόποι είναι πολλοί. Μιας και αναφερθήκαμε σε λεγεώνες και ταξιαρχίες, όμως, ο ισπανός συγγραφέας Χαβιέρ Θέρκας, γνωστός μας μεταξύ άλλων από τους «Στρατιώτες της Σαλαμίνας», προτείνει να θυμηθούμε μια επιστολή.

Την έγραψε το 1938 μια νεαρή γαλλίδα φιλόσοφος σε έναν μεσήλικα γάλλο συγγραφέα. Τον έλεγαν Ζορζ Μπερνανός, ήταν ένθερμος καθολικός, συντηρητικός, παραδοσιακός οπαδός του Φράνκο και τη χρονιά εκείνη είχε εκδώσει ένα βιβλίο με τον τίτλο «Μεγάλα νεκροταφεία κάτω από το φεγγάρι», όπου περιέγραφε κάτι που είχε ζήσει ο ίδιος: μια θηριωδία των Φαλαγγιτών, με εντολή του Φράνκο, εναντίον του πληθυσμού της Μαγιόρκα στα πρώτα χρόνια του Εμφυλίου. Την έλεγαν Σιμόν Βέιλ, ήταν ένθερμη αναρχική και είχε μόλις επιστρέψει από την Ισπανία, όπου είχε πολεμήσει με την Ταξιαρχία του Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι και είχε τραυματιστεί στο μέτωπο της Αραγονίας. Είχε επίσης διαβάσει το βιβλίο του Μπερνανός, χωρίς να τον γνωρίζει προσωπικά.

Στη Βαρκελώνη του καλοκαιριού του 1936, έγραψε η Βέιλ στον Μπερνανός, σκότωναν κατά μέσο όρο, σε αποστολές αντιποίνων, πενήντα ανθρώπους κάθε νύχτα. «Αναλογικά ήταν λιγότεροι από τη Μαγιόρκα, αφού η Βαρκελώνη είναι μια πόλη σχεδόν ενός εκατομμυρίου κατοίκων. Η ουσία όμως δεν βρίσκεται στους αριθμούς, παρά στη στάση απέναντι στον φόνο. Δεν είδα ποτέ, ούτε μεταξύ των Ισπανών, ούτε μεταξύ των Γάλλων που είχαν έρθει είτε για να πολεμήσουν είτε για να κάνουν βόλτα – οι τελευταίοι ήταν συνήθως διανοούμενοι -, να εκφράζεται έστω και σε ιδιωτικό επίπεδο κάποια απέχθεια, κάποια αηδία ή έστω κάποια αποδοκιμασία για την άσκοπη αιματοχυσία. Μιλάτε για φόβο. Ναι, ο φόβος έπαιξε ρόλο σε αυτούς τους σκοτωμούς. Εκεί που βρισκόμουν εγώ, όμως, δεν είδα τη σημασία που του αποδίδετε. Ανθρωποι φαινομενικά γενναίοι διηγούνταν την ώρα που έτρωγαν με ένα συντροφικό χαμόγελο πόσους παπάδες ή «φασίστες» – ένας πολύ γενικός όρος – είχαν σκοτώσει. Ενιωσα ότι δεν υπήρχε τίποτα πιο φυσιολογικό για τον άνθρωπο από το να σκοτώνει. Οταν ξέρεις ότι μπορείς να σκοτώσεις χωρίς να κινδυνεύεις ούτε να σε τιμωρήσουν ούτε να σε κατακρίνουν, σκοτώνεις. ‘Η τουλάχιστον χαρίζεις ενθαρρυντικά χαμόγελα σε αυτούς που σκοτώνουν. Κι αν τυχόν νιώσεις στην αρχή ένα αίσθημα αηδίας, γρήγορα το καταπνίγεις από φόβο μήπως δεν φανείς αρκετά αρρενωπός».

Αυτός ήταν ο πόλεμος για τη Σιμόν Βέιλ: όχι μόνο ένα μέρος όπου σκοτώνεις και σκοτώνεσαι, αλλά κυρίως ένα μέρος όπου πρέπει να έχεις τη στόφα του ήρωα για να αντιταχθείς στους σκοτωμούς. «Μια τέτοια ατμόσφαιρα ακυρώνει αμέσως τον ίδιο τον σκοπό της μάχης», έγραψε στον Μπερνανός, ομολογώντας του ότι της ήταν πιο οικείος από τους συντρόφους της στην Αραγονία – τους οποίους συντρόφους, παρά ταύτα, αγαπούσε.

Δεν μάθαμε ποτέ τι απάντησε στην 27χρονη φιλόσοφο ο 50χρονος συγγραφέας. Πρέπει να συμφώνησε μαζί της, αφού κατέληξαν και οι δύο ότι δεν υπάρχει δίκαιος πόλεμος. Αλλά είχαν άδικο, όπως θα αποδείκνυε πολλά χρόνια αργότερα και ο Μάικλ Γουόλτσερ με το βιβλίο του «Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι». Γιατί αν είναι αλήθεια ότι σε όλους τους πολέμους διαπράττονται ωμότητες από όλες τις πλευρές, αυτό δεν αποκλείει ορισμένοι από αυτούς τους πολέμους να είναι δίκαιοι. Στον ισπανικό Εμφύλιο οι Δημοκρατικοί είχαν δίκιο. Στον πόλεμο του Αφγανιστάν, ανεξάρτητα από την έκβασή του, οι Αμερικανοί είχαν δίκιο, ενώ στον πόλεμο του Ιράκ είχαν άδικο. Στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, τον οποίο πολλοί θυμήθηκαν αυτές τις ημέρες για λάθος λόγο, οι ΝΑΤΟϊκές δυνάμεις που επενέβησαν για να σταματήσουν τις σερβικές επιχειρήσεις εθνοκάθαρσης είχαν δίκιο.

Ο πόλεμος που εξαπέλυσε η Ρωσία εναντίον της Ουκρανίας, αντιθέτως, είναι όχι μόνο άδικος, αλλά επίσης παράνομος και παράλογος. Επειδή οι ισχυρισμοί περί «γενοκτονίας» στο Ντονμπάς είναι παντελώς ανυπόστατοι. Επειδή η Ουκρανία δεν συνιστά κατά κανέναν τρόπο απειλή για τη Ρωσία – με εξαίρεση τον κίνδυνο να της μεταδώσει τον ιό της δημοκρατίας. Επειδή η υπόσχεση που καταγγέλλει η Μόσχα τις ΗΠΑ πως παραβίασαν – περί μη επέκτασης του ΝΑΤΟ προς ανατολάς – δεν δόθηκε ποτέ.

Ο Ναζάρ, που ζει και εργάζεται στην Πολωνία αλλά ήρθε για να πολεμήσει στην Ουκρανία, διαψεύδει τη Σιμόν Βέιλ: «Δεν θέλω να σκοτώσω ούτε έναν ρώσο στρατιώτη, αν χρειαστεί όμως δεν θα διστάσω». Ο Βλαντίμιρ Πούτιν, πάλι, με την απόφασή του να αιματοκυλίσει την Ουκρανία, αποδεικνύει ότι ηγείται του μετώπου του σύγχρονου ολοκληρωτισμού. Αλλά μια μέρα θα λογοδοτήσει.

Σιμόν Βέιλ (1909 – 1943)
Ενας αφελής πατριωτισμός
Oταν υπεγράφη η Συνθήκη των Βερσαλλιών, ήταν δέκα ετών. «Μέχρι τότε ήμουν πατριώτισσα, με όλο τον ενθουσιασμό των παιδιών σε περίοδο πολέμου», έγραψε η Σιμόν Βέιλ στον Μπερνανός. «Η επιθυμία να εξευτελίσουμε με έναν τόσο απεχθή τρόπο τον ηττημένο εχθρό, που ήταν διάχυτη εκείνη την εποχή (και τα χρόνια που ακολούθησαν), με θεράπευσε για πάντα από αυτόν τον αφελή πατριωτισμό». Η απειλή ενός νέου πολέμου με τη Γερμανία οδήγησε τη Βέιλ σε έναν αγνό φιλειρηνισμό, που την έκανε όχι μόνο να ταχθεί υπέρ των συμφωνιών του Μονάχου, τον Σεπτέμβριο του 1938, αλλά και να ματαιώσει την επιστροφή της στην Ισπανία και τη συνέχιση της αντιφασιστικής της δράσης. Στην επιστολή της αναφέρει ως βασικό λόγο τις ακρότητες των συντρόφων της. Πολλοί όμως αργότερα θα την κατηγορούσαν για εύκολα συμπεράσματα και ισοπεδωτικές γενικεύσεις.