Ο Καστοριάδης που μας αφορά (ξανά)

Κατά πόσο μάς αφορά σήμερα η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη, η πρόσληψη της οποίας στην Ελλάδα δεν υπήρξε πάντοτε αρμονική; Ποιες από τις έννοιες που ανέπτυξε στο έργο του ο σημαντικός στοχαστής επιβιώνουν από την εποχή της δικής του αμφισβήτησης στην εποχή των νων κινημάτων; Και ποιο είναι το περιεχόμενο του διλήμματος «αυτονομία ή βαρβαρότητα;», το οποίο βρίσκει μπροστά της κάθε γενιά με διαφορετικές αφορμές; Τα ερωτήματα είναι μόνο ενδεικτικά και ο διάλογος που μπορεί να ανοίξει επ’ αφορμή τους καθόλου εξαντλητικός. Δίνουν όμως το περίγραμμα του διεθνούς συνεδρίου που διοργανώνεται από το Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (11-13 του μηνός) με τίτλο: «Κορνήλιος Καστοριάδης: Εκατό χρόνια από τη γέννηση του φιλοσόφου της αυτονομίας». «Ο Καστοριάδης μάς αφορά επειδή έχει ασκήσει από πολύ νωρίς κριτική σε δόγματα και έτοιμες αλήθειες» μας λέει ο διδάκτωρ Φιλοσοφίας Γιώργος Ν. Οικονόμου, μέλος της οργανωτικής επιτροπής, ο οποίος είχε παρακολουθήσει στο Παρίσι τα μεταπτυχιακά σεμινάρια του Κ. Καστοριάδη (EHESS), με τον οποίο ξεκίνησε τη διδακτορική του διατριβή. «Διακρίνεται για την κριτική αντίληψή του τόσο ως προς τον μαρξισμό και την αριστερή σκέψη όσο και ως προς την παραδοσιακή φιλοσοφία ή τα συστήματα της εποχής του. Και ύστερα είναι η έννοια της αυτονομίας που μας ενδιαφέρει. Για τον Καστοριάδη δεν είναι μόνο ένα θεωρητικό πλαίσιο. Συνδέεται με τη δημοκρατία ως κριτική στα σύγχρονα πολιτεύματα, τα οποία αντιμετωπίζει ως φιλελεύθερα ολιγαρχικά. Χωρίς να τα μηδενίζει, ασκεί κριτική, καθώς η διάσταση της δημοκρατίας – της άμεσης, σύμφωνα με εκείνον – εκπίπτει μέσα στον χρόνο. Ενα τρίτο σημαντικό στοιχείο που αναδεικνύει είναι το περίφημο ριζικό φαντασιακό, τον ρόλο της φαντασίας μέσα στην κοινωνία: οτιδήποτε υπερβαίνει το οντολογικό πλαίσιο των αιτιών δημιουργεί κάτι καινούργιο σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Και τέλος επισημαίνουμε την προσφορά του στην ψυχανάλυση, τη σκέψη πάνω στον Φρόιντ και τον Λακάν, όπου και εκεί συναντιέται με τις έννοιες της ελευθερίας του ατόμου και της δημιουργίας». Ο ίδιος επισημαίνει ακριβώς και το νεότερο δίλημμα ύστερα από την κατάχρηση, την παρεξηγημένη ερμηνεία και την ιστορική διαστρέβλωση του «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα». «Στη θέση του σοσιαλισμού, ο οποίος ποτέ δεν εφαρμόστηκε στην πράξη, ο Καστοριάδης από ένα σημείο κι έπειτα τοποθετεί τη διάζευξη “αυτονομία ή βαρβαρότητα”». Είναι η εποχή που ήδη αντιμετωπίζει την εχθρότητα και της ελληνικής Αριστεράς (ανάμεσά στους «επιτιθέμενους» τότε και ο Νίκος Πουλαντζάς), καθώς υποδεικνύει την καθήλωση στο ορθόδοξο σοβιετικό δόγμα.

Από το βιβλίο περιλήψεων των δεκάδων ομιλητών που συμμετέχουν στο Συνέδριο -ανάμεσά τους και πολλοί ξένοι από τη Μαδρίτη, το Αμμάν, το Δουβλίνο κ.α. – επιλέξαμε ορισμένες θεματικές που αποδίδουν την πολυσυλλεκτικότητα της διοργάνωσης.

1      Το παράδειγμα της αρχαίας Αθήνας

Παναγιώτα Βάσση, ανεξάρτητη ερευνήτρια

Οταν, μετά το 1975, ο Κορνήλιος Καστοριάδης στρέφεται στη μελέτη της αθηναϊκής δημοκρατίας με τρόπο συστηματικό, αυτό συμβαίνει μετά τη μαρξιστική του κριτική και πάντα σε συνάρτηση με αυτή και τον ευρύτερο πολιτικό του στοχασμό με κεντρική στόχευση την αυτονομία. Δεν πρόκειται δηλαδή για όψιμη αρχαιολατρία, αλλά για διαρκή επεξεργασία του πολιτικού, ειδικά στη μεταπολεμική Γαλλία, όπου το ενδιαφέρον για την πολιτική αναζωπυρώνεται και η κλασική σκέψη αποτελεί ποικιλώνυμο σημείο αναφοράς της πολιτικής θεωρίας. Αναγκαστικά, θα έλεγε κανείς, επιστρέφει ο φιλόσοφος στην αθηναϊκή δημοκρατία, όταν αναστοχάζεται την πολιτική εκκινώντας όχι από τη διαχειριστική ή διαδικαστική της πλευρά (τα μέσα και τις τεχνικές), αλλά από την ίδια της τη σκοπιμότητα. Η πολιτική δραστηριότητα έχει ως σκοπό τη θέσμιση της κοινωνίας καθεαυτής και η Αθήνα συνιστά παράδειγμα ρητής και αυτόνομης δραστηριότητας. Ο Καστοριάδης μελετά τις κεντρικές φαντασιακές σημασίες που επέτρεψαν την εκδήλωση της πολιτικής ως αυτόνομης, συλλογικής και έλλογης δραστηριότητας, στο πλαίσιο της αθηναϊκής δημοκρατίας, αλλά και τις αναγκαίες της συνιστώσες του αυτο-περιορισμού και της οικουμενικότητας που, εφόσον εξέλιπαν, οδήγησαν τη δημοκρατία στην παρακμή. Ετσι (θα αναδείξουμε στην εισήγηση πως) τα σεμινάριά του στο Παρίσι, οι διαλέξεις του στην Ελλάδα και το συναφές με αυτά συγγραφικό του έργο συνέβαλαν αποφασιστικά στην ανάδειξη της άμεσης δημοκρατίας ως γονιμοποιού σπέρματος για τον σύγχρονο πολιτικό στοχασμό και ως αφετηρία αναστοχασμού και κριτικής στις όψεις του σύγχρονου κοινοβουλευτισμού.

Η Παναγιώτα Βάσση είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας (ΕΚΠΑ), ερευνήτρια σε πανεπιστημιακά φιλοσοφικά εργαστήρια, συγγραφέας και εκπαιδευτικός

2      Ο «νεοφιλελευθερισμός» και οι φενάκες του

Διονύσης Γ. Δρόσος

Ο Καστοριάδης δεν ασχολήθηκε ειδικά µε το φαινόµενο του «νεοφιλελευθερισµού», ωστόσο µας κληροδότησε, εκτός από σειρά διάσπαρτων κριτικών σκέψεων σχετικών με το φαινόμενο, ένα πολύτιμο εννοιολογικό οπλοστάσιο, το οποίο μπορεί και πρέπει να αξιοποιηθεί, πέρα από την πεπατημένη οδό της άγονης (δοξαστικής ή καταγγελτικής) χρήσης του όρου. Αυτό που προτείνεται… είναι να αναγνωστεί ό,τι έχει ονομαστεί «νεοφιλελευθερισμός», όχι ως αυτό που παρουσιάζεται από τους απολογητές του (και συχνά από τους επικριτές του): ένα μοντέλο οικονομικής θεωρίας και πολιτικής («ακαταμάχητο» και συγχρόνως «βέλτιστο» για τους μεν, «μαχητό» και «εξοβελιστέο» για τους δε), αλλά ως ένα καθεστώς «κοινωνικών φαντασιακών σημασιών» που διαποτίζει την ολότητα των κοινωνικών σχέσεων, υπό τη συνθήκη ενός καλπάζοντος άνευ εξωτερικών και εσωτερικών φραγμών καπιταλισμού. Δεν υπάρχει πτυχή του νεοφιλελεύθερου οικονομικού δόγματος που να μην έχει παταγωδώς χρεοκοπήσει. Ωστόσο, οι φαντασιακές σημασίες αχαλίνωτου καπιταλισμού θριαμβεύουν, εμφανιζόμενες ως περισσότερο εσωτερικευμένες και «αυτονόητες» από ποτέ, με κορύφωση την αυτoεικόνα του εργαζόμενου ως «αυτόνομου» επιχειρηματία του εαυτού του».

O Διονύσης Γ. Δρόσος είναι καθηγητής Ηθικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ. Διδάσκει Ηθική Φιλοσοφία, Ηθική και Πολιτική, Φιλοσοφία της Πολιτικής Οικονομίας και Νεότερη Πολιτική Φιλοσοφία

3     Από τον Γκράμσι στον Καστοριάδη

Αλέξανδρος Κιουπκιολής, ΑΠΘ

Στο ύστερο έργο του, ο Κ. Καστοριάδης σκιαγραφεί και προβάλλει το πρόταγμα μιας «αυτόνομης κοινωνίας» η οποία θα πραγμάτωνε τα δημοκρατικά και νεωτερικά ιδεώδη της χειραφέτησης και της ισότητας σε μεγαλύτερο βάθος απ’ ό,τι άλλες αντιλήψεις για τον σοσιαλισμό, τον κομμουνισμό και τη δημοκρατία. Ωστόσο ο Καστοριάδης εγκαταλείπει τη συζήτηση για τη στρατηγική που θα μπορούσε να επιφέρει στην εποχή του και τη σημερινή εποχή μας έναν κοινωνικό μετασχηματισμό σε αυτή την κατεύθυνση. Επικαλείται την ικανότητα των κοινωνιών να «αυτοαλλοιώνονται» με την ενεργοποίηση του κοινωνικού φαντασιακού που δημιουργεί το νέο, ωστόσο δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένες συνθήκες και πολιτικές πρακτικές που θα υποβοηθούσαν ή θα επέφεραν μια τέτοια ενεργοποίηση στις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες της νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 ως και σήμερα. Η εισήγησή μου θα υποστηρίξει ότι το στρατηγικό κενό στη σκέψη του Καστοριάδη μπορεί εν μέρει να αντιμετωπιστεί με την γκραμσιανή στρατηγική της ηγεμονίας και αντι-ηγεμονίας, εφόσον αυτή αναθεωρηθεί και ανασυγκροτηθεί σύμφωνα με λογικές και πρακτικές δημοκρατικών κοινωνικών κινημάτων των τελευταίων δεκαετιών. Τα κινήματα αυτά ενσωματώνουν στη στρατηγική της ηγεμονίας πολιτικές της αυτονομίας όπως τις εννοεί ο Καστοριάδης -συλλογική συναπόφαση, συνειδητή διαμόρφωση θεσμών και πολιτικών πρακτικών, ισότιμη συμμετοχή, διαρκής αναστοχασμός και ενεργοποίηση της φαντασίας. Με τον τρόπο αυτόν συνδέουν μέσα και στόχους, και πραγματώνουν εν μέρει το πρόταγμα της αυτονομίας μέσα στις ίδιες τις στρατηγικές και τα μέσα που μπορούν να επιφέρουν κοινωνικό μετασχηματισμό στην κατεύθυνση της αυτόνομης κοινωνίας.

Ο Αλέξανδρος Κιουπκιολής διδάσκει Σύγχρονη Πολιτική Θεωρία στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ

4      Καστοριάδης και Σαίξπηρ: Η τραγωδία της εξουσίας

Γιώργος Κ. Μιχαηλίδης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Η εργασία αποτελεί απόπειρα βαθύτερης κατανόησης της έννοιας της «εξουσίας» στο φιλοσοφικό έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη και στο συγγραφικό έργο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Ο πρώτος θεωρεί ότι η εξουσία είναι εκείνη η ικανότητα ενός ατόμου ή μιας ομάδας να διαμορφώνει ένα άτομο ή μια ομάδα που θα υπακούει στις εντολές των πρώτων. Το είδος της εξουσίας αλλάζει ανάλογα με την ποιότητα της κοινωνίας: αν ζούμε σε μια «αυτόνομη» κοινωνία, τότε ως δημιουργοί και ως δημιουργήματά της δεχόμαστε τους κανόνες της και υπακούμε στους φορείς της εξουσίας, περιορίζοντας τις πρακτικές που αντιβαίνουν τους κανόνες μας· από την άλλη, αν ζούμε σε μια «ετερόνομη» κοινωνία, τότε βρισκόμαστε είτε στη θέση των ειδικών «διευθυντών» είτε στη θέση των «εκτελεστών», δηλαδή βρισκόμαστε είτε στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας ως φορείς εξουσίας και ελέγχουμε τους «υποτελείς εκτελεστές», ώστε οι δεύτεροι να πράττουν αυτό που θεωρούμε σωστό και ωφέλιμο για την κοινωνία, είτε αντιστρόφως. Ο δεύτερος διανοητής μέσα από τα θεατρικά και ποιητικά έργα του καταδεικνύει πώς συμπεριφέρονται οι «ετερόνομες» κοινωνίες και πού οδηγεί η απληστία των αρχολίπαρων «διευθυντών», όπως του Μάκβεθ, του Ριχάρδου Γ’, κ.τ.λ., όταν δεν μεριμνούν για το κοινό καλό, αλλά προσπαθούν να ικανοποιήσουν τα συμφέροντα και τις ματαιοδοξίες τους εις βάρος του λαού. Σκοπός της εργασίας είναι η διάνοιξη της προβληματικής αναφορικά με τις σκοτεινές πτυχές της «ετερόνομης» εξουσίας μέσα από το έργο των δύο διανοητών, ώστε να φανεί αφενός η ανυπόφορη κατάσταση των «ετερόνομων» κοινωνιών και αφετέρου η αναγκαιότητα για τη θέσμιση «αυτόνομων» κοινωνιών.

Ο Γιώργος Κ. Μιχαηλίδης είναι μεταπτυχιακός φοιτητής του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και υπεύθυνος της οργανωτικής επιτροπής του IWPR (Institute for World Philosophical Research)

5      Η ανάγκη για δημοκρατία

Γιώργος Ν. Οικονόμου

Στις σημερινές συνθήκες γενικευμένης κρίσης της αντιπροσώπευσης που διέρχεται το αστικό πολίτευμα με αδυναμία επίλυσης των ποικίλων οικονομικών, οικολογικών και κοινωνικών προβλημάτων και μετά τη διαπιστωμένη παταγώδη αποτυχία και ανικανότητα της Αριστεράς, τίθεται επειγόντως το ζήτημα πολιτικού προσανατολισμού. Αυτός, σε συνθήκες μετα-αντιπροσώπευσης και μετα-σοσιαλισμού, δεν μπορεί να προέλθει από τις υπάρχουσες παραδοσιακές κομματικές δυνάμεις τόσο του αστικού συστήματος όσο και της αριστερής ιδεολογίας. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ασκώντας ριζική κριτική στις δύο αυτές πρακτικές (χωρίς ασφαλώς να τις ταυτίζει), αναδεικνύει την ανάγκη εγκαθίδρυσης της δημοκρατίας και ανοίγει έναν δημιουργικό δρόμο προς αυτήν… Απαραίτητη προϋπόθεση προς τούτο είναι η επάνοδος στην ανάλυση, στη θεωρία πολιτευμάτων που απουσιάζει από τη μαρξική αριστερή ιδεολογία, ενώ η αστική φιλελεύθερη την αλλοιώνει. Ασχολούμαι συνεπώς με το ζήτημα αυτό. Στην οπτική αυτή εξετάζονται οι δυνατότητες για τη δημοκρατική προοπτική καθώς επίσης η μορφή που ένα δημοκρατικό πολίτευμα δύναται να λάβει στις σημερινές κοινωνίες των εκατομμυρίων ανθρώπων. Η άμεση δημοκρατία, κατά τον Καστοριάδη, απαιτεί και προϋποθέτει την άμεση συμμετοχή των ατόμων και η πολιτική μορφή που επιτρέπει αυτή τη συμμετοχή είναι οι συνελεύσεις και τα συμβούλια.

Διερευνώ τις δυνατότητες και προοπτικές αυτής της εναλλακτικής πρότασης, και τις διαφοροποιήσεις της από απόψεις συγχρόνων του, αλλά και μεταγενεστέρων διανοουμένων, αριστερών ή εναλλακτικών, που προσέγγισαν το πολιτικό ζήτημα, όπως ο Βοοkchin, οι Hardt-Negri, οι Dardot-Laval και άλλοι.

O Γιώργος Ν. Οικονόμου παρακολούθησε τα μεταπτυχιακά σεμινάρια του Κορνήλιου Καστοριάδη (EHESS). Εχει Master Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας

info

Διεθνές συνέδριο «Κορνήλιος Καστοριάδης: Εκατό χρόνια από τη γέννηση του φιλοσόφου της αυτονομίας», 11 έως 13 Μαρτίου, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ, Σχολή Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, Πανεπιστημιούπολη, ΑΠΘ