Ο γύρος της Ελλάδας με 10 ντοκιμαντέρ

Δεν θα ήταν καθόλου υπερβολή αν λέγαμε ότι το σύγχρονο ελληνικό ντοκιμαντέρ καλά κρατεί. Περισσότερα από 70 νέα ελληνικά φιλμ θα προβληθούν στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια του 24ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ (10-20/3) μοιρασμένα στα τρία διαγωνιστικά τμήματα και στα τμήματα Ανοιχτοί Ορίζοντες, Πλατφόρμα, Από Οθόνη σε Οθόνη και Ειδικές Προβολές.
Η θεματολογία αυτών των ταινιών είναι πλούσια. Περιέχει ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα που έχουν βρει τη θέση τους στον συλλογικό ψυχισμό, πορτρέτα καλλιτεχνών, το προσφυγικό – μεταναστευτικό δράμα, ιστορίες για την πανδημία, τη γυναικεία χειραφέτηση και την έμφυλη βία, καθώς και ζητήματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
Το νήμα ωστόσο που ενώνει τις ελληνικές ταινίες στο ρεπορτάζ που ακολουθεί είναι ο χώρος γυρισμάτων τους, σε διάφορα σημεία της Ελλάδας. Εξαιρώντας την Αθήνα, θελήσαμε να κάνουμε μια «χαρτογράφηση» αυτής της πανέμορφης χώρας μας μέσω του ντοκιμαντέρ. Οι δημιουργοί 10 ταινιών μοιράζονται μαζί μας κάποιες σκέψεις για το έργο τους με άξονα την επίδραση που άσκησε ο χώρος γυρισμάτων.

Αμβρακικός: «Μνήμη με ουρά»
Σε λίγες λέξεις: Τι μπορεί να προκύψει από τη συνάντηση ενός ζωγράφου, μιας νευροεπιστήμονος και ενός βιολόγου θαλάσσιας οικολογίας στον Αμβρακικό;
Δημήτρης Ινδαρές, σκηνοθέτης: «Ολη η βόρεια πλευρά του Αμβρακικού είναι γεμάτη λιμνοθάλασσες και διβάρια, πασσαλόπηκτους φραγμούς για τον έλεγχο των μετακινήσεων των ψαριών από και προς τη θάλασσα, και την παγίδευσή τους. Παλαιότερα κατασκευάζονταν με καλάμια, που κάρφωναν οι ψαράδες στον πυθμένα.
Με αφορμή κάποιες τελευταίες ζωντανές μαρτυρίες από τον πόλεμο και την Κατοχή βρεθήκαμε σε αυτό το θαυμαστό οικοσύστημα, όπου άνθρωποι, πουλιά και ψάρια ακολουθούν ένα αέναο μεταναστευτικό γαϊτανάκι.
Οπως τα ψάρια παγιδεύονται στα διβάρια, έτσι και η εμπειρία παγιδεύεται στον εγκέφαλο, ως μνήμη και ανάμνηση. Και το ίδιο όμως το ντοκιμαντέρ μοιάζει πολύ με το ψάρεμα. Τα πλάνα παγιδεύουν την πραγματικότητα με τακτικές αντίστοιχες με τις αλιευτικές, επιλέγοντας ό,τι αξίζει κάθε φορά να “φαγωθεί”, αφήνοντας τα υπόλοιπα να μεγαλώσουν».

Αγιον Ορος: «Ετερος τόπος»
Σε λίγες λέξεις: Ματιά σε έναν τόπο του οποίου οι άνθρωποι βρίσκονται σε ένα είδος απόλυτης ρήξης με τον παραδοσιακό χρόνο.
Δημήτρης Καλαϊτζής, σκηνοθέτης: «Το Αγιον Ορος είναι μνήμη Θεού. Ενας τόπος που προϋποθέτει ένα σύστημα ανοίγματος και κλεισίματος για να τον απομονώνει και ταυτόχρονα να τον καθιστά προσπελάσιμο. Ενας τόπος που οι άνθρωποί του βρίσκονται σε ένα είδος απόλυτης ρήξης με τον παραδοσιακό χρόνο.
Μπαίνοντας κανείς στο Αγιον Ορος, βιώνει αυτές τις παρατηρήσεις ως μοναδική πραγματικότητα. Οι άνθρωποι, τα κτίρια, τα αντικείμενα, η φύση, ακόμα και ο χρόνος – έτσι όπως ανατρέπεται η ροή του – ανήκουν σε αυτόν τον τόπο. Ολα ανήκουν στο Αγιον Ορος. Αυτή η αίσθηση της απόλυτης κυριαρχίας διαπερνά την κινηματογράφηση και με τη μοναδικότητα των ορίων που θέτει γίνεται το ίδιο το θέμα της ταινίας. Το νόημα και το ζητούμενο».
Ανατολικά Τζουμέρκα: «Ο Σκάρος του Πέτρου Μόκα»
Σε λίγες λέξεις: Η ιστορία ενός πέμπτης γενιάς προβατοτρόφου που ζει στα βουνά της Πίνδου
Τάσος Γεωργίου, σκηνοθέτης: «Τα Ανατολικά Τζουμέρκα, όπου έγιναν τα γυρίσματα του “Σκάρου”, είναι πρωταγωνιστής στην ταινία.
Αυτό που βλέπουμε ότι είναι ο Πέτρος έχει σχηματιστεί από τον τόπο στον οποίο πατάει και βρίσκεται. Είναι κυριολεκτικά κομμάτι τoυ, μαζί με τα πρόβατά του. Δεν μπορεί να δράσει ο ένας ξέχωρα από τον άλλο.
Ο Πέτρος Μόκας έχει περπατήσει στα “μεγάλα μυστήρια των ορεινών όγκων”, μπορεί να δει την πραγματική τους διάσταση. Εκεί που μέσα στην άκρα σιωπή οι αισθήσεις συνδέονται με όλα και μακραίνουν».

Κέρκυρα: «Οι Εβραίοι της Κέρκυρας»
Σε λίγες λέξεις: Φόρος τιμής σε μια κοινότητα που συνέβαλε στην εξέλιξη του εμπορίου στο νησί και ταλαιπωρήθηκε από την μπότα του ναζισμού.
Μιριάν Γκεργκεβίτσας, σκηνοθέτης: «Σκοπός του ντοκιμαντέρ είναι η εξιστόρηση του τρόπου ζωής των κερκυραίων Εβραίων που ζούσαν στην περιοχή της Εβραϊκής που βρίσκεται στο κέντρο του νησιού, ξεδιπλώνοντας τα ήθη και έθιμα, την κουλτούρα, τον τρόπο ζωής τους, φθάνοντας μέχρι και τα τραγικά γεγονότα του 1944. Στο ντοκιμαντέρ πρωταγωνιστές είναι οι απόγονοι των ανθρώπων που έζησαν τη φρίκη των ναζί, βιώνοντας τα στρατόπεδα, τους θαλάμους αερίων και τα κρεματόρια. Μας μιλούν για τη ζωή τους στην Εβραϊκή ξεκινώντας από τα παιδικά τους χρόνια μέχρι και τα γεγονότα του 1944. Το ντοκιμαντέρ αποτελεί μια ιστορική παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές ώστε να γνωρίζουν ποια ήταν η Εβραϊκή και πώς ζούσαν οι εβραίοι κερκυραίοι κάτοικοι σε αυτήν. Τέλος, αποτελεί έναν φόρο τιμής στους ανθρώπους αυτούς που χάθηκαν τόσο άδικα το 1944. Να ξεκαθαρίσω πως η ομάδα που ασχολήθηκε με το ντοκιμαντέρ δεν είχε κανένα οικονομικό όφελος και πως κανένας μας δεν έχει εβραϊκή καταγωγή. Και ο λόγος που ασχοληθήκαμε με το συγκεκριμένο θέμα είναι επειδή δεν είχαμε δει να υπάρχει κάποιο ντοκιμαντέρ με αυτό το θέμα».

Ηπειρος: «Απειρος»
Σε λίγες λέξεις: Αναζήτηση ελευθερίας στα παρθένα βουνά της Βόρειας Ελλάδας με όχημα το ποδήλατο.
Θέμης Λαμπρίδης, σκηνοθέτης: «Η έμπνευση της ταινίας έχει αντληθεί από τις τοποθεσίες στις οποίες έγινε η κινηματογράφησή της. Ακόμα και ο τίτλος “Απειρος” προέρχεται από την ονομασία “Απειρος Γαία”, τη δωρικής προέλευσης ονομασία της Βόρειας Ηπείρου. Εδωσα τον τίτλο αυτόν γιατί θέλησα να αποτυπώσω μέσα από την ταινία τη σημασία των εννοιών που αντιπροσωπεύει ο τόπος αυτός.
Εως σήμερα, η Βόρεια Ηπειρος είναι ένα από τα τελευταία παρθένα μέρη της χώρας μας. Αγριο, πλούσιο φυσικά και αγνό, κρατά ακέραιες τις παραδόσεις και περήφανα ξεδιπλώνει την ιστορία του.
Ανεβαίνοντας τις κορυφές των βουνών, παρέα με τους πρωταγωνιστές της ταινίας και 20 κιλά εξοπλισμό κάμερας, δύσκολα μένεις συγκεντρωμένος στον στόχο, που αποτελούσε η εκτέλεση παραγωγής της ταινίας. Οπου και αν κοιτούσαμε, το βλέμμα συνέπαιρναν τα σημάδια που άφησε πίσω η βαριά ιστορία του τόπου. Πόλεμος, παγετώνες και άλλα ακραία καιρικά φαινόμενα, πόνος, αγώνας, θέληση για ελευθερία.
Δεν σας κρύβω πως τα συναισθήματα που απροσδόκητα δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο της κινηματογράφησης του “Απειρος” με ταρακούνησαν βαθιά τόσο, ώστε να τα αφήσω να αποτυπωθούν και αυτά στη δραματουργία της ταινίας μου».

Σύμη: «ANTHROPAUSE»
Σε λίγες λέξεις: Μια αναζήτηση της σχέσης του ανθρώπου με την πίστη και τη γνώση, με το φυσικό και το μεταφυσικό
Χρήστος Γόδας, σκηνοθέτης: «Η αναζήτηση της σχέσης του ανθρώπου με το φυσικό και το μεταφυσικό αναπτύχθηκε αισθητικά και γεωγραφικά σε δύο πόλους. Το νησιωτικό τοπίο στη Σύμη, όπου η ανοιχτή θάλασσα και η απεραντοσύνη των οριζόντων του Αιγαίου φιλοξενούν το επέκεινα και το μεταφυσικό. Στο αστικό περιβάλλον, της Νέας Υόρκης, με τοπιογραφία αυστηρά περιορισμένη από γυαλί και ατσάλι εδράζεται το φυσικό, το ανθρώπινο δημιούργημα γνώσης. Οταν όμως, εξαιτίας της πανδημίας, η μητρόπολη αδειάζει από κόσμο και δραστηριότητα, το άγνωστο, ο φόβος, το μεταφυσικό μοιάζει να νοτίζουν τον αέρα και να καταλαμβάνουν κάθε αίσθηση του χώρου. Φαίνεται τότε ότι η σημασία του τόπου – χώρου προσδιορίζεται από το αίσθημα του οικείου που αποπνέει για τον καθένα».

Μαστοροχώρια Κόνιτσας: «The Aging Land»
Σε λίγες λέξεις: Ερωτήματα για την ελληνική ύπαιθρο μέσα στον χρόνο
Δημήτρης Τρομπούκης, Γιώργος Οικονόμου, σκηνοθέτες: «Το “The Aging Land” εξετάζει τα Μαστοροχώρια της Κόνιτσας στο πέρασμα του χρόνου. Ο χώρος εν προκειμένω δεν είναι απλά ο καμβάς στον οποίο εξελίσσονται διάφορα γεγονότα, αλλά έχει την ιδιότητα τόσο του υποκειμένου όσο και του αντικειμένου. Επηρεάζει, επηρεάζεται και διαμορφώνει το κοινωνικό γίγνεσθαι. Οι πετρόχτιστες και ξύλινες κατασκευές, τα ξακουστά γιοφύρια, το φυσικό περιβάλλον και οι άνθρωποι οι οποίοι εργάστηκαν ως μάστορες στα μπουλούκια της εποχής συνιστούν το “genius loci” των Μαστοροχωρίων. Επιπλέον, το ντοκιμαντέρ αποτελεί κομμάτι μεταπτυχιακής εργασίας στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής του TU Delft και λειτουργεί δυνητικά ως ένα σχεδιαστικό εργαλείο για την αναζωογόνηση των χωριών αυτών».

Κλεισούρα: «Η μέρα που σώπασαν τα πουλιά»
Σε λίγες λέξεις: Επιστροφή στη σφαγή της Κλεισούρας την 5η Απριλίου 1944
Σπυρίδων Αναγνώστου, σκηνοθέτης: «Η σημασία του χώρου ήταν καθοριστική για τη δημιουργία του ντοκιμαντέρ: εκεί που το 1944 280 αθώες ψυχές βρήκαν μαρτυρικό θάνατο από τη ναζιστική βαρβαρότητα, βρισκόμασταν εμείς για να πραγματοποιήσουμε τα γυρίσματα.
Σταθήκαμε με το συνεργείο ακριβώς στα σημεία που μας είχαν υποδείξει η γιαγιά μου και οι υπόλοιποι διασωθέντες και ξεδιπλώσαμε σε εικόνες τις μνήμες τους.
Είναι κάποιοι χώροι που τους βαραίνει ιδιαίτερα η Ιστορία, έτσι κι αυτό το χωριό που από τις στάχτες του αναγεννήθηκε.
Οι πληγές σιγά σιγά έκλεισαν. Εμειναν όμως χαραγμένες στη μνήμη εκείνων που απέμειναν και έδωσαν ξανά ζωή στην Κλεισούρα, που χαρακτηρίστηκε μαρτυρικό χωριό».

Ικαρία: «Μικροβίωμα»
Σε λίγες λέξεις: Κάτι σαν «σύγκρουση» ανάμεσα στους ντόπιους της Ικαρίας και στους αμήχανους ερευνητές που προσπαθούν να κατανοήσουν την ιδιοσυγκρασία τους
Σταύρος Πετρόπουλος, σκηνοθέτης: «Το “Μικροβίωμα” είναι ένα ντοκιμαντέρ παρατήρησης που μέσω επαναλαμβανόμενων, στατικών και ευρυγώνιων κάδρων “αιχμαλωτίζει” τους κατοίκους της Ικαρίας εντός του καθημερινού τους μικρόκοσμου, στην κουζίνα, στην αυλή, στον χώρο εργασίας αλλά και στα “στέκια” τους. Στόχος μου ήταν η καταγραφή της εναρμόνισης των κατοίκων με τους χώρους τους και το φυσικό τους τοπίο. Στατικοί και νικητές απέναντι στον χρόνο, χώροι και κάτοικοι μαζί, εκπέμπουν μια αίσθηση οικείας αγνότητας και ξεγνοιασιάς αλλά ταυτόχρονα και μιας διακριτικής εξωτικότητας. Καθώς ερευνητές και κινηματογραφικό συνεργείο εισβάλλουν απροειδοποίητα στους χώρους αυτούς αποτυπώνεται μια συνάντηση που φέρει εγγύτητα αλλά και κωμική αμηχανία».

Αρκαδία: «Η Καμπανία της Ανατολής»
Σε λίγες λέξεις: Μέρες κρασιού και απληστίας μέσα από την (και δραματοποιημένη) ιστορία της Οινοποιίας των αδελφών Παπανικολάου με αφετηρία την Αρκαδία του 1885.
Κώστας Σπυρόπουλος, σκηνοθέτης: «Η έμπνευση ήρθε από το όραμα ενός πρωτοπόρου οινοποιού να γίνει, από το 1885, η Αρκαδία μια Καμπανία της Ανατολής. Η ιστορία είναι η ασυνέχεια, ένα κενό 100 χρόνων, από τη σαμπάνια του 19ου αιώνα μέχρι το μοσχοφίλερο σήμερα. Επιλέξαμε απομεινάρια εκείνης εποχής, όπως το οινοποιείο του 1885 της οικογένειας Σπυρόπουλου, μια κατοικία εύπορης οικογένειας, το Μεγάλο Καφενείο, όπου γιόρταζαν τα διεθνή χρυσά μετάλλια, το κελάρι αφρώδους οίνου του Γ. Τσέλεπου. Η πρόκληση ήταν να αναστήσουμε τον τόπο στον χρόνο σμίγοντας σύγχρονες λήψεις με ανέκδοτα φιλμ του 1920 (Αρκαδία, Ναύπλιο, Κόρινθος, Αθήνα) και να αισθανθούμε την περιπετειώδη εποχή με τη μουσική της Ευανθίας Ρεμπούτσικα».