Ο γνωστός-άγνωστος πλανήτης Γη

Πριν από το ενδιαφέρον για τον πλανήτη Γη και – πιθανότατα – τον ακτιβισμό υπέρ της διάσωσής του υπάρχει ο ίδιος ο πλανήτης. Δηλαδή η «βιογραφία» του: οι συνθήκες που τον δημιούργησαν, τα μεγάλα στάδια και οι σταθμοί που έδωσαν στη Γη τη μορφή με την οποία συνήθως την περιγράφουμε. Πάνω σε αυτόν τον άξονα ο φημισμένος γεωλόγος Αντριου Νολ, που κατέχει την έδρα Fischer Φυσικής Ιστορίας στο Χάρβαρντ, έγραψε το βιβλίο «Μια σύντομη ιστορία της Γης», το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα στη σειρά «Μια σύντομη ιστορία» του «Ψυχογιού» (σε μετάφραση του συγγραφέα Μιχάλη Μακρόπουλου), από την οποία κυκλοφορεί επίσης το αντίστοιχο βιβλίο για τον πόλεμο της Μάργκαρετ Μακ Μίλαν.

Αντί άλλων «συστάσεων» αρκεί να σταχυολογήσουμε ορισμένες από τις ξεχασμένες πληροφορίες από τη «βιογραφία» του Σύμπαντος και του πλανήτη μας. Το γεγονός, πρώτα-πρώτα, ότι το Σύμπαν έχει ηλικία 13,8 δισ. χρόνια, καθώς σε εκείνο το χρονικό βάθος ο αρχέγονος πυρήνας του άρχισε να διαστέλλεται. Ή ότι «τόμοι» από την ιστορία της Γης είναι γραμμένοι στα πετρώματα του Γκραντ Κάνιον: ιζήματα, άμμος ή λάσπη, δημιουργημένα από τη διάβρωση προγενέστερων πετρωμάτων, ή ασβεστόλιθοι. Την άποψη του συγγραφέα Τζον Μακφί, που υπενθυμίζει ο Νολ, ότι «αν έπρεπε βάσει κάποιου διατάγματος να περιορίσω όλα αυτά τα γραπτά σε μια πρόταση, να ποια θα διάλεγα: η κορυφή του όρους Εβερεστ είναι θαλάσσιος ασβεστόλιθος» (και όντως σε ύψος 8 χιλιομέτρων υπάρχουν απολιθώματα οστράκων). Το γεγονός, πάλι, ότι η νεανική Γη ήταν ένας υδάτινος πλανήτης, με ηφαίστεια και μικρές μάζες σαν ηπείρους να προβάλλουν πάνω από τα κύματα. Ενας πλανήτης μάλιστα που χρειαζόταν οξυγόνο για να ζήσει, το οποίο βρήκε πριν από 2,4 δισ. χρόνια.

Ο ΙΟΥΛΙΟΣ ΒΕΡΝ. Ο Νολ έχει τον τρόπο να προσδίδει αφηγηματικότητα στις πληροφορίες. Γι’ αυτό άλλωστε το κεφάλαιο που είναι αφιερωμένο στην εμφάνιση των μορφών ζωής τιτλοφορείται «Η ζωή παίρνει μπόι», ενώ όταν αναφέρεται στα συστατικά του πυρήνα της Γης δεν ξεχνάει τη δημοφιλή λογοτεχνία: «Με όλον τον σεβασμό στον Ιούλιο Βερν, κανένας δεν έχει ταξιδέψει ποτέ στο κέντρο της Γης για να πάρει δείγμα». Και ένα άλλο δείγμα από την Κάμβρια περίοδο: «Καθώς πάγος έστεφε τους πόλους, έλη εξαπλώθηκαν στα πεδινά του ισημερινού, που τότε περιλάμβαναν τη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και τμήματα της Κίνας. Μεγάλο μέρος του άνθρακα που συντήρησε τη Βιομηχανική Επανάσταση (και τροφοδοτεί την υπερθέρμανση του πλανήτη) σχηματίστηκε από φυτικά υπολείμματα θαμμένα σε τούτους τους αρχαίους υγροτόπους. Βιολογικά, επρόκειτο για μια εποχή γιγάντων – όχι δεινοσαύρων ακόμη, αλλά υπήρχαν λιβελούλες με άνοιγμα φτερών μέχρι 70 εκατοστά και διπλόποδα με μήκος 2 μέτρα».

Φυσικά κανείς γεωλόγος που γράφει εκλαϊκευμένη επιστήμη και σέβεται τον εαυτό του δεν θα μπορούσε να αφήσει απ’ έξω την ανθρωπογενή επίδραση στον πλανήτη. Γι’ αυτό και το τελευταίο κεφάλαιο αφιερώνεται στις παρεμβάσεις των κατοίκων στο ίδιο τους το σπίτι: από την ανακάλυψη της γεωργίας και τη Βιομηχανική Επανάσταση έως την κλιματική κρίση. Μια σκέψη για το τέλος: «Να λοιπόν πού στέκεστε, στη φυσική και βιολογική κληρονομιά τεσσάρων δισεκατομμυρίων χρόνων. Βαδίζετε εκεί που τριλοβίτες πήγαιναν κάποτε γρήγορα πέρα δώθε σε έναν αρχαίο ωκεάνιο πυθμένα, όπου δεινόσαυροι βάδιζαν βαριά σε λοφοπλαγιές… όπου μαμούθ δέσποζαν σε μια παγωμένη πεδιάδα. Κάποτε ήταν ο δικός τους κόσμος, τώρα είναι ο δικός σας. Η διαφορά ανάμεσα σε εσάς και τους δεινοσαύρους, φυσικά, είναι ότι μπορείτε να κατανοήσετε το παρελθόν και να οραματιστείτε το μέλλον».