Τιμή στους ουκρανούς ήρωες

«Καθώς έπεφτε το δειλινό άκουσαν τους πυροβολητές να γεμίζουν τα κανόνια. Τα αναμμένα φυτίλια, όμοια με τα μάτια της τίγρης μέσα στη νύχτα, σχημάτιζαν κύκλο πάνω από τα κεφάλια τους. Ολοι οι πυροβολητές των αγγλικών πυροβολαρχιών πλησίασαν στα κανόνια τους. Και τότε, συγκινημένος, κρατώντας την ώρα της κρίσης μετέωρη πάνω από αυτούς τους ανθρώπους, ένας Αγγλος στρατηγός – σύμφωνα με κάποιους ο Κόλβιλ, ο Μέιτλαντ σύμφωνα με άλλους – τους φώναξε: “Γενναίοι Γάλλοι, παραδοθείτε!”. Ο Καμπρόν απάντησε: “Merde!” (“Σκατά!”)».

Από σεβασμό στον Γάλλο αναγνώστη, δεν μπορούμε να του επαναλάβουμε την πιο όμορφη λέξη που εκστόμισε ποτέ ένας γάλλος. Απαγορεύεται να κατεβάσεις το υψηλό στο επίπεδο της ιστορίας. Με δικό μας ρίσκο, θα παραβιάσουμε αυτή την απαγόρευση. Λοιπόν, ανάμεσα σε αυτούς τους γίγαντες υπήρξε ένας Τιτάνας, ο Καμπρόν. Να προφέρεις αυτή τη λέξη και μετά να πεθάνεις. Τι πιο μεγαλειώδες! Γιατί το να επιθυμείς τον θάνατο είναι σαν να πεθαίνεις· δεν φταίει αυτός αν χτυπήθηκε και επέζησε.

Ο άνθρωπος που νίκησε στο Βατερλώ δεν είναι ο Ναπολέων που τράπηκε σε φυγή. Δεν είναι ο Ουέλλινγκτον που λύγισε στις τέσσερις το απόγευμα και ήταν σε απελπισία στις πέντε. Δεν είναι ο Μπλύχερ που δεν πολέμησε καν. Ο άνθρωπος που νίκησε στο Βατερλώ ήταν ο Καμπρόν. Το να κατακεραυνώσεις με μια τέτοια λέξη τον κεραυνό που σε σκοτώνει, σημαίνει ότι νίκησες. […] Το να συνοψίσεις αυτή τη νίκη σε μια υπέρτατη λέξη που δεν εκστομίζεται καν, να χάσεις έδαφος αλλά να κρατήσεις την ιστορία, και μετά από τόσο μεγάλη σφαγή να γελάσεις τελευταίος – αυτό είναι πελώριο επίτευγμα. Είναι σαν να εξευτελίζεις τον ίδιο τον κεραυνό. Σημαίνει να κατακτάς το μεγαλείο του Αισχύλου.

Το πιθανότερο είναι ότι ο Καμπρόν δεν έδωσε ποτέ τη συγκεκριμένη απάντηση. Αλλά αυτό είναι αδιάφορο. Σημασία έχει ότι την επέβαλε ο Ουγκώ με τους «Αθλίους». Ο Λαμαρτίνος χαρακτήρισε τη συγκεκριμένη λέξη «καθαρή γραμματική δημαγωγία». Στον Λαμαρτίνο και στους ιστορικούς που αμφισβητούσαν την αυθεντικότητά της ο Ουγκώ απάντησε: «Μπήκε δικαιωματικά στους “Αθλίους”, γιατί είναι η αθλία ανάμεσα στις λέξεις» (C’est le miserable des mots).

Οι καιροί αλλάζουν, αλλά οι ήρωες μιλούν πάντα την ίδια «γλώσσα». Τώρα ήταν η σειρά της ουκρανικής φρουράς στο νησί Οφιούσα να απαντήσει στο πλήρωμα του ρωσικού πλοίου, όταν της ζήτησε να παραδοθεί: «F*** yourself!».

Η ηρωική αντίσταση των Ουκρανών, της γιαγιάς και του παππού που ζητούν τον λόγο από τον αμήχανο ρώσο στρατιώτη, των αγοριών και των κοριτσιών που πιάνουν όπλα στα αμάθητα χέρια τους, του πεζοναύτη που ανατινάχτηκε μαζί με τη γέφυρα για να καθυστερήσει την επέλαση των εχθρικών αρμάτων, των στρατιωτών που στήνουν οδοφράγματα στις πόλεις για να σταματήσουν τον επιδρομέα, εμπνέει ολόκληρη την ανθρωπότητα στον αδιάκοπο αγώνα κατά της τυραννίας. Ο Ουγκώ αναγνώρισε στην απάντηση του Καμπρόν το μεγαλείο του Αισχύλου. Πριν ακόμη θυμηθώ τον Ουγκώ και ενώ παρακολουθούσα συγκλονισμένος τον υπέρ πατρίδος αγώνα των Ουκρανών, μου ήρθε αυθόρμητα στον νου η ιαχή των Ελλήνων στη Σαλαμίνα:

Ω παίδες Ελλήνων, ίτε,

ελευθερούτε πατρίδ’, ελευθερούτε δε

παίδας, γυναίκας, θεών τε πατρώων έδη,

θήκας τε προγόνων· νυν υπέρ πάντων αγών.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης