Οι γαλλικές «Μέρες» του Γιώργου Σεφέρη

Οι «Μέρες» δεν είναι η μοναδική ημερολογιακή απόπειρα του Γιώργου Σεφέρη, αλλά σε κάθε περίπτωση η πιο πλήρης και αυτή που συνοδεύει ολόκληρη τη ζωή του καλύπτοντας το διάστημα από το 1925 έως το 1971, αν και οι ημερολογιακές δοκιμές του έχουν ξεκινήσει από την εφηβεία του. Με διαφορετικές ιδιότητες – φοιτητής Νομικής στο Παρίσι (1918-24), εκκολαπτόμενος λογοτέχνης, διπλωμάτης, καταξιωμένος ποιητής -, το ημερολόγιο καλύπτει μια διαδρομή ζωής. Η τελευταία ξεκινά από τη στιγμή που στις 16 Φεβρουαρίου 1925 φτάνει στον Πειραιά ύστερα από 6 χρόνια παραμονής στη Γαλλία μέχρι τις 11 Μαΐου 1971, οπότε βάζει την τελευταία του καταχώριση λίγο πριν από τον θάνατό του.

Οι 9 τόμοι με τις 1.600 σελίδες, που θεωρητικά θα μπορούσαν να είναι τεράστιο ιστορικό τεκμήριο για την εξεταζόμενη περίοδο, είναι ένα έργο όπου  η προσωπική πορεία του νομπελίστα ποιητή συνδέεται με την εποχή του, καλύπτοντας παράλληλα και ένα μεγάλο μέρος του επαγγελματικού βίου, αλλά και τις έκκεντρες αναζητήσεις του στην ελληνική και παγκόσμια τέχνη. Σπαράγματα που κινούνται ανάμεσα σε αποσπάσματα ζωής, προσωπικές στιγμές, ένα ταξιδιωτικό οδοιπορικό αλλά και σημαντικές καταγραφές από την επαγγελματική πορεία όπως η συμμετοχή του στο Κυπριακό αλλά και σε σημαντικά δοκιμιακά πειράματα, όπως η απόπειρά του να διεισδύσει στο καβαφικό έργο στον τρίτο τόμο, καταλήγοντας στην «αποκήρυξη» του πέμπτου, κάτι βέβαια που αντιστοιχεί προφανώς και στις φάσεις που διανύει ο ίδιος ο ποιητής.

Το πολυσέλιδο έργο χαρακτηρίζουν η πολλαπλότητα των αναφορών και η έκδοση σε διαφορετικές φάσεις: οι πρώτοι τόμοι εκδίδονται τρία χρόνια μετά τον θάνατο του ποιητή και ο τελευταίος μόλις το 2019, πάλι από τον Ικαρο, ανοίγοντας μια συζήτηση για τη διαπραγμάτευση ως προς το Κυπριακό τη δεκαετία του 1950 και τη μεγάλη ενδοαστική ρήξη που σηματοδότησε η αντιπαράθεση ανάμεσα στην αναγκαιότητα ή όχι μια λύσης (είχαμε αναφερθεί στο «Βιβλιοδρόμιο», 8/6/2019). Να θυμίσουμε εδώ μόνο ακροθιγώς ότι ο Σεφέρης είχε εκφράσει αντιρρήσεις όπως φάνηκε στον τελευταίο τόμο και τέθηκε τελικά εκτός της διαπραγματευτικής ομάδας – κατέστη τελικά μάλλον αδιαχείριστο ως προς την ευρύτερη αξιοποίησή του και δυσπρόσιτο ως προς τη θέασή του.

Τελικά τι είναι οι «Μέρες»; Και γιατί ένα τόσο εμβληματικό έργο, τουλάχιστον από άποψη όγκου και χρονικής καταγραφής, απουσιάζει και ως ιστορικό τεκμήριο αλλά και ως αφήγηση μιας ευρύτερης καταγραφής για μια τόσο σημαντική περίοδο και για τον ίδιο τον συγγραφέα αλλά και για τη συγκρότηση της σύγχρονης Ελλάδας; Είναι αυτή ακριβώς η πολλαπλότητα που κατέστησε τις «Μέρες» προβληματικές ως προς τη χρήση τους στην ιστορική και όχι μόνο έρευνα. Επισημαίνει χαρακτηριστικά στην εισαγωγή της ανθολόγησής του ο Θανάσης Χατζόπουλος: «Το ημερολόγιο πιο πολύ δημιουργεί ερωτήματα παρά δίνει απαντήσεις, ανοίγεται πιο πολύ στο τυχαίο παρά προσπαθεί να οργανώσει ένα χάος».

Και ίσως είναι κάπως έτσι: από μια προσωπική αυτοβύθιση και διερεύνηση μιας πορείας και τοποθέτησης στο σύμπαν έως ένα ταξιδιωτικό οδοιπορικό που εμπεριέχει Μικρά Ασία, Ευρώπη, Αλεξάνδρεια, Παρίσι, Ιερουσαλήμ, Αγκυρα, Κορυτσά. Αλλά και μια κοινωνική καταγραφή απίστευτων μικρών λεπτομερειών – που εντυπωσιάζει και τους Γάλλους επιμελητές – μέχρι ένα χρονικό που θα μπορούσε να διαβαστεί παράλληλα με την ιστορική καταγραφή της περιόδου αν δεν γινόταν τόσο αυτοαναφορικό συχνά ή είχε τόσες παρεκβάσεις. Οι «Μέρες» μπορούν να διαβαστούν ως μια ψυχαναλυτική αφήγηση, μια εισαγωγή στην τέχνη του, ένα ιστορικό και γεωγραφικό ακατέργαστο αλλά σημαντικό έργο. Δεν αποτελούν τα συνθετικά στοιχεία της προσωπικότητας του Γιώργου Σεφέρη για την αγωνία του σχετικά με τη φυλή και την ποίηση, την οποία του απέδωσε ο Νίκος Γκάτσος βάζοντάς του μια «ταμπέλα» με τεράστιο βάρος. Αντίθετα φέρνουν στην επιφάνεια έναν γήινο Σεφέρη που ίσως να μην είναι διαχειρίσιμος από τους μεγάλους θαυμαστές του.

ΣΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ. Η γαλλική έκδοση από τον ιδρυτή και διευθυντή των εκδόσεων Le Bruit du Temps Αντουάν Ζακοτέ (Antoine Jaccottet) και τον μεταφραστή του τόμου στα γαλλικά Ζιλ Ορτλίμπ (Gilles Ortlieb) συνιστά σε κάθε περίπτωση έναν μικρό άθλο μεταφράζοντας και εκδίδοντας στα γαλλικά ένα τέτοιο έργο, το οποίο δεν μπορεί εύκολα να μπει στις γνωστές  λογοτεχνικές κατηγορίες αλλά ούτε να χρησιμεύσει ως μια εισαγωγή στο έργο του. Ο Σεφέρης είναι ένας ποιητής όμως που απασχολεί τους Γάλλους και λόγω των σπουδών του στη Γαλλία, που του παρείχαν εκείνη τη σκευή για να σταδιοδρομήσει αργότερα στο διπλωματικό σώμα, αλλά και για εκείνες τις επιρροές που βρίσκονται στο έργο του, παρότι στην ελληνική βιβλιογραφία θεωρείται ότι επηρεάστηκε κυρίως από τον αγγλικό μοντερνισμό. Ο Γιώργος Θεοτοκάς που ανήκε στον στενό σεφερικό κύκλο γράφει για τις επιρροές του Σεφέρη, ανάμεσά τους και τις γαλλικές:

«Στο πρώτο, στο βαθύτερο στρώµα είναι το πατρικό σπίτι, ο δηµοτικισµός, η λογοτεχνική παράδοση της ζωντανής γλώσσας. Επίσης, οι παλαιοί δάσκαλοι του Ελληνισµού της Τουρκίας, µε τα γερά αρχαία ελληνικά τους […]. Στο δεύτερο στρώµα είναι η Γαλλία, το σύνολο της παιδείας της µε εξέχουσα µορφή τον Ρακίνα, η νεώτερη ποίησή της από τον Μπωντελαίρ ως τον Βαλερύ, τα λογοτεχνικά ρεύµατα του πρώτου µεταπολέµου ιδωµένα από την άποψη του Παρισιού. Στο τρίτο στρώµα, ο Θ. Σ. Ελιοτ και οι γύρω από αυτόν σύγχρονοι αγγλοσαξωνικοί ποιητικοί πειραµατισµοί».

Η γαλλική έκδοση αφορά τους 4 πρώτους τόμους, δηλαδή από το 1925-1944, και αυτό δεν συνιστά μια τυχαία επιλογή από τη γαλλική πλευρά. Σταματάνε ακριβώς πριν από τον Δεκέμβρη του 1944. Στην πραγματικότητα, λοιπόν, επιλέγουν να εκδώσουν τους 4 τόμους τους οποίους ο ίδιος ο ποιητής είχε επιμεληθεί. Μια τομή ξεκάθαρη και με νόημα. Αυτό τους δίνει τη δυνατότητα να πάνε πιο βαθιά στη μελέτη των «Ημερών» και να τις εντάξουν σ’ έναν εντυπωσιακό κύκλο, όπως τα «Ημερολόγια» του Κάφκα, η «Τέχνη της ζωής» του Παβέζε (αμετάφραστο στα ελληνικά), το «Ημερολόγιο μιας συγγραφέως» της Βιρτζίνια Γουλφ ή ακόμα και το εμβληματικό «Ημερολόγιο» του Ζιντ. Δεν είναι η πρώτη απόπειρα στα γαλλικά μετάφρασης των «Ημερών», έχει προηγηθεί ο Ντένις Κόλερ, αλλά σε κάθε περίπτωση αυτή είναι η πιο ολοκληρωμένη προσπάθεια προσέγγισής τους.

Ετσι οι «Μέρες» του Σεφέρη βγαίνουν από την απομόνωσή τους, αλλά εντάσσονται σε μια μεγάλη οικογένεια ευρωπαίων συγγραφέων με έντονες αναφορές στη δημόσια σφαίρα και μια καταιγιστική έως και παραληρηματική καταγραφή στην ιδιωτική. Οι βιογραφίες μάς μαθαίνουν προπάντων πως η ιστορία μιας ζωής είναι κάτι ασύλληπτο, γράφει ο Σεφέρης στις 25 Φεβρουαρίου 1956 αντλώντας έμπνευση από την Εμιλι Ντίκινσον. «Και όμως όλη αυτή η σύνθεση, των ερωτημάτων, των παρεκκλίσεων και των κινήσεων, συνιστά την πορεία και τον βίο ενός συγγραφέα που τελικά, σπρωγμένος από την ίδια του την επιθυμία – της γραφής και της ζωής -, γίνεται αυτό που ψάχνει από το 1925 και νωρίτερα, και τη στιγμή που γίνεται μοιάζει να έχει ήδη χαθεί αυτό που τον έφτιαξε, τον έκανε συγγραφέα…» επισημαίνει διεισδυτικά ο Θανάσης Χατζόπουλος. Παράλληλες ζωές ανάμεσα στο ιδιωτικό και στο δημόσιο, ο Σεφέρης και ο Σεφεριάδης, όπως επισημαίνει στην εξαιρετική εισαγωγή του ο Ζιλ Ορτλίμπ.

Η γαλλική έκδοση του Σεφέρη τις φέρνει στο πλαίσιο των μεγάλων αυτοβιογραφικών χρονικών που πέρα από τη σπαραγματική ή αυτονόητα προκατειλημμένη γραφή εντάσσονται σ’ ένα σημαντικό λογοτεχνικό είδος που καταδεικνύει το ταξίδι, τις απογοητεύσεις, τις ματαιώσεις, την προσπάθεια, τα σκοτάδια αλλά και τη δημόσια παρουσία. Οι «Μέρες» αναβιβάζονται σ’ ένα μεγάλο αυτοβιογραφικό ευρωπαϊκό χρονικό και υπό αυτό το πρίσμα θα μπορούσε να επανεξεταστούν και στο εσωτερικό πεδίο, πάντα με την κριτική ματιά που τους πρέπουν.

Βιβλιογραφία

w
Θανάσης Χατζόπουλος, «Ζήτημα φωτός», Ικαρος, 2007.

w
Χριστίνα Ντουνιά, «Αργοναύτες και σύντροφοι. Οψεις του λογοτεχνικού πεδίου στη δεκαετία του ’30», Εστία, 2021.

w
Δημήτρης Τζιόβας, «Ο μύθος της Γενιάς του ’30», Πόλις, 2011.

w
Γιάννης Δηµητρακάκης, «Ο Γιώργος Σεφέρης και ο γαλλικός κλασικός 17ος αιώνας», academia.edu.

info

Georges Seferis{CR}Journees 1925-1944{CR}Εκδ. Le bruit du temps