«Η ματιά του θεατή μεταμορφώνει τα έργα»

Οταν ζωγραφίζω αισθάνομαι ότι αγγίζω τα πράγματα. Αυτό το αίσθημα θέλω να μεταφέρω. Τη σωματικότητα, την υλικότητα του κόσμου. Ζωγραφίζω εκ του φυσικού επειδή τα πράγματα αντιστέκονται και απαιτούν. Εχουν μια οντότητα που δεν μπορείς να την αγνοήσεις και στην προσπάθειά σου να ανταποκριθείς σε αυτή την απαίτηση πρέπει διαρκώς να επαναδιατυπώνεις και να επανεφευρίσκεις ό,τι έχεις μέσα σου. Πρόκειται για μια εσωτερική διεργασία που απαιτεί πολλή δουλειά για να γίνει.

Η παραστατική ζωγραφική είναι ο αντίποδας της εικόνας, της εξωτερικής περιγραφής του πράγματος. Η παραστατική ζωγραφική μιλάει για κάτι που δεν έχει η εικόνα: βάθος και βάρος. Παραστατικότητα σημαίνει το μερίδιο, ο ρόλος του αντικειμενικού κόσμου στην τέχνη.

Η αξία του αντικειμένου είναι ό,τι σε κάνει διαρκώς να αισθάνεσαι ότι υπολείπεσαι απέναντι σε αυτό που θα μπορούσες να πραγματοποιήσεις και σε τραβάει σε μια ανηφορική πορεία. Εχω καταστρέψει πολλά έργα στις στιγμές που έχω πει «δεν μπορώ άλλο». Εκεί παίζεται το παιχνίδι. Να ξεπεράσεις αυτό το στάδιο. Η ζωντανή τέχνη είναι αυτή που κινείται στο όριο της αντοχής.

Ενας είναι ο στόχος: να αποδώσεις την ένταση και την πληρότητα που έχουν τα πράγματα. Και γι’ αυτό όταν προσθέτω λεπτομέρειες δεν το κάνω με πρόθεση την εικονογραφική πληρότητα, αλλά επειδή ταυτίζομαι με τα πράγματα, τα κοιτάζω με επιμονή και ένταση.

Προϋπόθεση της επιβίωσης ενός έργου είναι να περιέχει πράγματα που δεν είναι στις προθέσεις του καλλιτέχνη. Κι αυτά τα ανακαλύπτει ο θεατής, διότι όσο δημιουργική είναι η πράξη του καλλιτέχνη, άλλο τόσο δημιουργική είναι και η ματιά του θεατή. Το μεταμορφώνει διαρκώς.

Η συγκεκριμένη έκθεση πραγματοποιείται σχεδόν δέκα χρόνια μετά την αναδρομική μου στο Μουσείο Μπενάκη (2013) και περιλαμβάνει έργα της περιόδου 2004 – 2013, αλλά και από τη συλλογή του Σωτήρη Φέλιου και ορισμένα που έγιναν μετά το 2013 έως και πέρυσι κι ανήκουν σε συλλογές ιδιωτών και ιδρυμάτων (σ.σ.: 25 έργα, τα περισσότερα εκ των οποίων δεν έχουν εκτεθεί ως τώρα). Αυτό που μου αρέσει είναι ότι καλύπτουν μια πορεία πολλών χρόνων και θεματικές όπως φιγούρες σε εσωτερικούς χώρους, συνθέσεις, μόνο εσωτερικούς χώρους. Εχω την εντύπωση ότι μέσα από τις διαφορές τους θα αναδειχθούν οι βαθύτερες συγγένειες ανάμεσά τους.

Το καλό με τις εκθέσεις είναι ότι σου δίνουν την ευκαιρία να τοποθετηθείς απέναντι στην ιστορία σου. Οταν ξανακοιτάς τα έργα σου συνειδητοποιείς ότι φωτίζονται κάπως διαφορετικά και εντοπίζεις στα προηγούμενα την καταγωγή των νεότερων. Το βέβαιο είναι ότι πάντα τα βλέπω με φόβο. Κάθε φορά που αντικρίζω ξανά ένα έργο μου – όχι μόνο σε έκθεση, αλλά σε ένα σπίτι, σε ένα μουσείο – έχω αγωνία. Αισθάνομαι ότι υπολείπεται σε κάτι, ότι δεν έκανα αυτό που ήθελα να κάνω. Οτι δεν είμαι επαρκής. Αρκετές φορές λέω μέσα μου ότι δεν θα ήμουν σε θέση σήμερα να κάνω ξανά ένα παλαιότερο έργο μου. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει το αίσθημα της ενδεχόμενης ανεπάρκειας, που είναι η βάση της δημιουργίας. Ισως αυτή η αίσθηση να με κάνει να συνεχίζω να ζωγραφίζω.

Εκθέτω στον χώρο «16 Φωκίωνος Νέγρη» του Σωτήρη Φέλιου. Ο χώρος του συλλέκτη είναι μάχιμος καθώς συμμετέχει στο γίγνεσθαι των πραγμάτων με τρόπο πιο άμεσο από ό,τι ένα μουσείο, που ενδείκνυται για έναν απολογισμό. Εχει μια δυναμική, διότι ο συλλέκτης είναι ο ενδιάμεσος ανάμεσα στον ζωγράφο και την κοινότητα. Δείχνει κατευθύνσεις και οι πράξεις του έχουν βαρύνουσα σημασία. Εχει ευθύνη για τις επιλογές του.

Σε μια εποχή όπου όλα είναι ψηφιακά, η τέχνη μοιάζει με αναχρονισμό, αλλά η αξία της είναι ακριβώς αυτή: ότι είναι αναχρονισμός. Η πραγματικότητα της ζωής επιμένει μέσα από την τέχνη. Αρνείται την εξαΰλωσή της. Κι είναι το γεγονός της εξαΰλωσης των πραγμάτων μέσω της ψηφιακής πραγματικότητας που κάνει ακόμη πιο αναγκαία και επίκαιρη την τέχνη.

Με φοβίζουν οι προσεγγίσεις της τέχνης ως παρέμβαση στον κοινωνικό χώρο, αλλά η αντίσταση στην ψηφιακή εξαΰλωση είναι πολιτική πράξη, που δεν γίνεται με άμεσο τρόπο. Το καλύτερο είναι να μην προσπαθούμε να βάλουμε όρια στο τι είναι τέχνη γιατί τη μικραίνουμε. Μπορεί να είναι πολλά πράγματα ανάλογα με την εποχή και τους ανθρώπους της. Δεν ξέρουμε, όμως, από πριν τι είναι τέχνη. Το μαθαίνουμε αφού γίνει το έργο.

Η ζωγραφική βρίσκεται σε κίνδυνο. Είναι υπό διωγμόν. Η εποχή δεν είναι υπέρ της αλλά το ότι δεν έχει χαθεί σε τόσο αντίξοο περιβάλλον δείχνει ότι πρέπει να είναι πολύ δυνατή.

Υπάρχει το αίσθημα ότι ζούμε στη χειρότερη εποχή της Ιστορίας. Οχι. Στην καλύτερη ζούμε. Στην Ευρώπη δεν έχει γίνει πόλεμος από τον Β’ Παγκόσμιο, με μια μικρή παρένθεση των γεγονότων στη Γιουγκοσλαβία. Μια χαρά τα πήγαμε με την Covid-19 σε σχέση με άλλες πανδημίες στην Ιστορία, που επιβίωνε ο μισός ή το ένα τρίτο του πληθυσμού. Δεν δέχομαι να παραπονιέμαι συνέχεια, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν φοβάμαι. Η πανδημία, όπως και κάθε καταστροφή, μας οδηγεί να επανατοποθετούμαστε απέναντι στα πράγματα. Είναι καταλύτης, μια ευκαιρία για να αναζητήσουμε το ουσιαστικό. Δεν ανήκω, όμως, σε εκείνους που πιστεύουν ότι η τέχνη γεννιέται μόνο σε εποχές δυστυχίας, καταστροφής και ένδειας. Η ευμάρεια δημιουργεί την τέχνη.