Πού είναι επιτέλους αυτό το μετασύμπαν;

Αν ρωτήσει κανείς το Google «τι είναι το metaverse;», αυτό απαντάει ότι είναι «ένας χώρος εικονικής πραγματικότητας στον οποίο οι χρήστες μπορούν να αλληλεπιδράσουν με ένα περιβάλλον που δημιουργείται από υπολογιστή και άλλους χρήστες». Ενας αρκετά σαφής ορισμός για έναν αρκετά ασαφή όρο, τον οποίο εισήγαγε ο Νιλ Στίβενσον το 1992 με τη δυστοπική νουβέλα του επιστημονικής φαντασίας «Snow Crash», στην οποία το metaverse είναι ένα εικονικό καταφύγιο από μία προβληματική πραγματικότητα.

Εκτοτε, πολλές διαδικτυακές δραστηριότητες ταιριάζουν με τον ορισμό. To «Second Life», ένας εικονικός κόσμος που απηχεί τις τάσεις απόδρασης από την πραγματικότητα, ξεκίνησε το 2003 και έχει φτάσει σήμερα τα 70 εκατομμύρια συνδρομητές και τους 200.000 ενεργούς χρήστες ημερησίως. Η πανδημία έκανε πολλούς ανθρώπους να βλέπουν την καθημερινότητά τους μέσα από μια οθόνη-παράθυρο. Ενδιάμεσα, πολλές πραγματικά χρήσιμες εφαρμογές αναπτύχθηκαν σε τομείς όπως η εκπαίδευση σε περίπλοκες διεργασίες (χειρουργοί, πιλότοι, αστροναύτες) και η δυνατότητα τηλεπαρουσίας και όλο και περισσότερη καθημερινή δραστηριότητα πέρασε σε ένα ψηφιακό τεχνητό περιβάλλον.

Ολα αυτά τα χρόνια, πολλοί προσπάθησαν να μας πείσουν να φορέσουμε οθόνες στο κεφάλι μας με περιορισμένη επιτυχία. Τα κινητά «τηλέφωνα» αποδεικνύονται πολύ δύσκολο να εκτοπιστούν και για πολύ κόσμο αποτελούν πλέον την κύρια οθόνη-παράθυρο στον ψηφιακό κόσμο. Οταν ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ αγόρασε το 2014 την Oculus, εταιρεία κατασκευής προσιτών συσκευών απεικόνισης εικονικής πραγματικότητας, ο ιδρυτής της Πάλμερ Λάκι υμνήθηκε από τους χρονογράφους της Silicon Valley σαν το παιδί που θα άλλαζε τα πάντα στην ψυχαγωγία, ιατρική, ταξίδια, τέχνη, κοινωνικότητα, ακόμα και στο σεξ. Προσωπικά, θυμάμαι τη ναυτία που ένιωσα πρώτη φορά που χρησιμοποίησα το Oculus στο Media Lab, η οποία ήταν και πολύ πιο έντονη από το αίσθημα αποπροσανατολισμού που προκαλούσαν οι οθόνες-προπομποί των Google Glass που χρησιμοποιούσε η ομάδα των φορετών (wearable) υπολογιστών στο Media Lab τη δεκαετία του ’90.

Οκτώ χρόνια μετά, το Facebook βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα μπαράζ αρνητικής δημοσιότητας γύρω από την επιβλάβειά του (κάλλιο αργά παρά ποτέ), με φαινόμενα γήρανσης και με τη φυσιολογική (όταν ο μισός πλανήτης έχει ήδη λογαριασμό) επιβράδυνση της ανάπτυξής του. Και σαν να μην έφταναν αυτά, έρχεται η Apple και με μια απλή αλλαγή στο λογισμικό του iPhone η οποία μειώνει σημαντικά την ακρίβεια της παρακολούθησης της δραστηριότητας του χρήστη (κύριο παράγοντα έλξης των διαφημιστών), κοστίζει στο Facebook έσοδα $10 δισ.

O Ζάκερμπεργκ, με μια καθαρά δημοσιοσχετίστικη κίνηση, επιστρατεύει το metaverse σαν το μέλλον του Facebook το οποίο και μετονομάζει σε Meta, χωρίς όμως να έχει κάποια ουσιαστική τεχνολογική πρόοδο, ή κάτι που να μοιάζει κάπως με προϊόν να παρουσιάσει. Οι παπαγάλοι της Silicon Valley, της οποίας η μόνιμη αναζήτηση για το «επόμενο μεγάλο κάτι» έχει ενταθεί τον τελευταίο καιρό, ανταποκρίνονται με αρκετό ενθουσιασμό δεδομένου ότι ο εικονικός κόσμος που φαίνεται να έχει στο μυαλό του ο Ζάκερμπεργκ δένει σε μεγάλο βαθμό με τους τρέχοντες όρους μόδας της τεχνολογίας (web3, crypto, NFTs) και δίνουν τον ρυθμό στο φούντωμα της συζήτησης γύρω από το metaverse και στον υπόλοιπο κόσμο. Οι αγορές όμως, έτσι κι αλλιώς μυωπικές, δεν φαίνεται να αγοράζουν το όραμα και βλέπουν μόνο τα -$10 δισ. και την επιβράδυνση της ανάπτυξης. Το αποτέλεσμα είναι μία από τις μεγαλύτερες μειώσεις χρηματιστηριακής αξίας στην ιστορία.

Το ευχάριστο με αυτή την ιστορία είναι το (πλέον) Meta (και όχι μόνο – π.χ. εξαγορά Activision Blizzard από Microsoft) επενδύει σημαντικά ποσά στην υλοποίηση του οράματός του για το metaverse το οποίο θα βοηθήσει σημαντικά στην ανάπτυξη ψηφιακής δημιουργικότητας και κατάλληλων εργαλείων. Αυτό το είδαμε ήδη και στην Ελλάδα με την εξαγορά της Accusonus. To δυσάρεστο είναι ότι το όραμα του Ζάκερμπεργκ είναι πολύ δυστοπικό μιας και εμπεριέχει ακόμα πιο στενή παρακολούθηση των χρηστών (για παράδειγμα, πού εστιάζουν τα μάτια στο metaverse ανά πάσα στιγμή). Ας ελπίσουμε ότι δεν θα γίνει ο κυρίαρχος της αλληλεπίδρασής μας με τους πολλούς ψηφιακούς κόσμους του μετα-σύμπαντος.

Ο Μιχάλης Μπλέτσας είναι διευθυντής Πληροφορικής στο Media Lab του ΜΙΤ