Η αγορά δεν είναι πάντα ορθολογική

^«Η μητέρα που παράγει όλες τις παράλογες μορφές» γράφει ο Μαρξ στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου, αναφερόμενος στο τοκοφόρο κεφάλαιο και τον τρόπο που το χρέος μπορεί να εμφανίζεται στην αντίληψη του τραπεζίτη ως εμπόρευμα. Ωστόσο, θα μπορούσε να αναφέρεται και στην ίδια την αγορά, ή τουλάχιστον ορισμένες εκδοχές αγοράς που βλέπουμε γύρω μας και που οδηγούν σε αποτελέσματα που μόνο ως ανορθολογικά ή ακόμη και παρανοϊκά μας φαντάζουν, αυτό που ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ αποκάλεσε πρόσφατα την «τρέλα του οικονομικού λόγου».

Ωστόσο, μια τέτοια τοποθέτηση έρχεται σε σύγκρουση με αυτό που αποτελεί βασική ορθοδοξία των τελευταίων δεκαετιών, στον βαθμό που την ενστερνίζονται ακόμη και οι αριστεροί υποστηρικτές του «σοσιαλισμού της αγοράς», σύμφωνα με την οποία η αγορά είναι ο πιο ορθολογικός μηχανισμός που έχουμε για να μπορούμε όχι μόνο να κατανέμουμε με τον βέλτιστο τρόπο παραγωγικά μέσα και παραγόμενα προϊόντα, αλλά και να έχουμε κίνητρα για διαρκή βελτίωση των παραγωγικών μας δυνατοτήτων, δηλαδή να παράγουμε καλύτερα και με μικρότερο κόστος.

Η επιχειρηματολογία είναι απλή: σε μια αγορά, στην οποία οι άνθρωποι φτάνουν επαρκώς πληροφορημένοι και έχοντας τη διάθεση να κάνουν ορθολογικές επιλογές, τα προϊόντα θα πηγαίνουν σε όσους τα θέλουν και σε τιμές που αναλογούν σε αυτές που πραγματικά μπορούν να αντέξουν. Οσοι παράγουν πολύ ακριβά θα πεταχθούν εκτός, το ίδιο και όσοι δεν προσφέρουν την απαραίτητη ποιότητα. Και το βασικό κίνητρο για να βελτιώσει κάποιος την παραγωγική διαδικασία, να εισάγει νέες τεχνολογίες, να αναπτύξει την επιστημονική έρευνα, είναι ακριβώς ότι θα μπορέσει να διεκδικήσει πολύ μεγαλύτερο μερίδιο αγοράς.

Η ρητορική αυτή σε γενικά γραμμές νιώθει ιστορικά δικαιωμένη. Αλλωστε, έχει για όλα τα προβλήματα μια εύκολη απάντηση, είτε παραπέμποντας στην ανεπαρκή πληροφόρηση των συμμετεχόντων στην αγορά, είτε υποστηρίζοντας ότι το πρόβλημα ήταν ότι η αγορά δεν ήταν αρκούντως απελευθερωμένη. Ενίοτε αυτό καταλήγει σε μια ιδιαίτερη εκδοχή κυνικής καζουιστικής, όπως όταν θεωρείται ότι η διευκόλυνση των απολύσεων – ως «απελευθέρωση της αγοράς εργασίας» – θα οδηγήσει στη δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. Μόνο που σε ορισμένες περιπτώσεις τα πράγματα είναι κάπως πιο περίπλοκα. Αυτό αφορά χώρους, που παραδοσιακά δεν λειτουργούσαν με τους όρους της αγοράς, κυρίως γιατί αποτελούσαν δημόσια αγαθά και βασικές υποδομές. Και αυτό γιατί σε αυτές τις περιπτώσεις αυτό που ονομάστηκε «απελευθέρωση της αγοράς» στην πραγματικότητα ήταν μια τεχνητή δημιουργία οιονεί αγορών που απλώς δημιουργούσαν χώρο για ιδιωτικές επενδύσεις, σε πεδία που κατεξοχήν είχαν διαμορφωθεί στη βάση της δημόσιας χρηματοδότησης και επένδυσης. Οπως δείχνει το παράδειγμα της ενέργειας σε αρκετές χώρες αυτό οδήγησε πολύ συχνά σε ακριβότερες τιμές για τους καταναλωτές και ταυτόχρονα σε επιδείνωση της κατάστασης των υποδομών όπως κατάλαβαν στη διάρκεια περσινής κακοκαιρίας αρκετοί κάτοικοι του Τέξας. Την ίδια στιγμή τα κέρδη μπορούσαν να αυξάνουν, ακριβώς γιατί το συγκεκριμένο μοντέλο συνδυάζει την ανελαστική ζήτηση από τη μεριά των καταναλωτών και τη δυνατότητα των πωλητών να πηγαίνουν στην υψηλότερη τιμή.

Η εύκολη απάντηση είναι ότι όλα αυτά είναι συγκυριακά και παροδικά και ότι σε βάθος χρόνου επέρχεται η αναγκαία εξισορρόπηση (έστω και εάν αυτό κάπως θυμίζει το «μακροπρόθεσμα είμαστε όλοι νεκροί» του Κέινς). Μια πιο δύσκολη, αλλά ίσως πιο αναγκαία απάντηση, θα ήταν ότι δεν είναι αυτονόητο ότι η αγορά είναι ένας ορθολογικός μηχανισμός, ιδίως όταν δεν μιλάμε απλώς για τον χώρο όπου συναντιούνται αυτοί που εκπροσωπούν τη ζήτηση και αυτοί που εκπροσωπούν την προσφορά, αλλά για το πεδίο όπου κυρίως γίνεται πράξη η επιδίωξη του μέγιστου κέρδους και αυτό δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελεί βέβαιο δρόμο για την ομαλή κατανομή μέσων παραγωγής, προϊόντων και μέσων παραγωγής.

Ολα αυτά αποκτούν ξεχωριστή σημασία σε μια περίοδο όπου το ερώτημα ενός πραγματικού οικονομικού ορθολογισμού τίθεται με τρόπο αγωνιώδη σχεδόν, εάν αναλογιστούμε τόσο την επίμονη αναπαραγωγή ανισοτήτων όσο και την τεράστια πρόκληση της κινητοποίησης των κοινωνιών για να μπορέσουν να μετασχηματίσουν το παραγωγικό τους υπόδειγμα με τρόπο που να αποτρέπει την επικείμενη κλιματική καταστροφή. Ιδίως όταν εύλογα μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι ο λόγος που δεν έχουν ληφθεί έγκαιρα αποφάσεις για τις αναγκαίες αλλαγές έχει ακριβώς να κάνει με το ότι θεωρήθηκε ότι η αγορά θα μπορούσε να έδινε τη λύση με τις δικές της δυνάμεις. Το πρόβλημα, μέχρι τώρα τουλάχιστον, είναι ότι αντί οι πολλαπλές και προφανείς αποτυχίες αγοράς να αποτελέσουν την αφετηρία ενός συνολικότερου αναστοχασμού για το πώς μπορεί να υπάρξει πραγματικά ορθολογική ρύθμιση της παραγωγής με βάση τη συλλογική ορθολογικότητα αλληλέγγυων κοινωνιών, αυτό που προκρίνεται είναι η ακόμη μεγαλύτερη επιμονή στην αγοραία λογική.