«Συμφωνία» μιας ζωής

To «Adagio molto e cantabile», τρίτο μέρος στην «Ενάτη» του Μπετόβεν, έμενε πάντα πίσω ανοίγοντας τον δρόμο για το αποκορύφωμα που ακολουθεί. Αλλά τον άνοιγε με την αυτοπεποίθηση ενός άριστου δεύτερου που στεφανώνει τον πρωταθλητή. Πιθανότατα δεν θα μάθουμε ποτέ ποιος Μπετόβεν κρυβόταν στο μυαλό του Θεόδωρου Κουρεντζή και ποιον θέλησε να περάσει στο ακροατήριό του κατά τις εμφανίσεις στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (19, 20/2). Πιθανότατα τον ροκ σταρ της κλασικής μουσικής που ενσάρκωσε τις αμφισημίες και τις αντιφάσεις, τους θριάμβους και τις γειώσεις της ανθρώπινης ζωής. Τον συνθέτη που έγραφε δύσκολα – σε σύγκριση, για παράδειγμα, με τον παιγνιώδη Μότσαρτ -, αλλά όταν έφτανε στην έκρηξη του ηφαιστείου ήξερε πώς να διαχειριστεί τη λάβα. Πιθανότατα ο αρχιμουσικός ένιωσε την ανάγκη να προσθέσει λίγο πάθος ακόμη ή να δώσει ήχο στα παραγνωρισμένα μέρη της Συμφωνίας. Στο «Adagio», εν προκειμένω: την ιδανική μουσική συνοδεία για τον απολογισμό μιας ολόκληρης ζωής λίγο πριν από τον τελευταίο σταθμό. Σ’ αυτόν που ο φανταστικός άνθρωπος φτάνει με δάκρυα την ώρα που χαμογελάει. «Εχω το A minor κουαρτέτο [του Μπετόβεν] στο γραμμόφωνο και θεωρώ ότι η μελέτη του δεν τελειώνει ποτέ» έγραφε ο T. S. Eliot στον φίλο του Στίβεν Σπέντερ το 1931. «Θα ήθελα πολύ να αποτυπώσω κάτι από αυτά σε στίχους πριν πεθάνω». Δέκα χρόνια αργότερα έγραψε τα «Τέσσερα κουαρτέτα».
Η Ενάτη δεν είναι ο μόνος σταθμός του Μπετόβεν στην επίσης κοινή κουλτούρα των εικόνων. Στο «Κουρδιστό πορτοκάλι» του Κιούμπρικ η ειρωνεία δεν στέκεται χωρίς την «Ενάτη», την οποία ο Αλεξ απεχθάνεται μέχρι το πείραμα Ludovico. Από εκεί κι έπειτα ο μοχθηρός αντιήρωας θα συμφιλιωθεί με την υπόσχεση χαράς που κρύβει η μουσική του «Λούντβιχ βαν», όπως αποκαλεί τον συνθέτη. Στη «Νοσταλγία» του Ταρκόφσκι ο Αντρέι ακούει το τέταρτο μέρος την ώρα που μπαίνει στο σπίτι του Ντομένικο (καταλήγοντας στο μωρό – κούκλα). Στον «Κύκλο των χαμένων ποιητών» η «Ωδή στη χαρά» ακούγεται όταν οι φοιτητές παίζουν ποδόσφαιρο και σηκώνουν τον καθηγητή Κίτινγκ – Ρόμπιν Γουίλιαμς στα χέρια.

Την ώρα που ξεκινούσαν τα πρώτα μέτρα αυτής της διάσημης Ωδής και το κοινό χτυπούσε τα ακροδάχτυλα σε μια συντονισμένη επανάληψη κατέφτανε μια άλλη σκέψη. Στην άτυπη «βιογραφία» της Συμφωνίας έχει περάσει, ως γνωστόν, μια τουλάχιστον μεγαλειώδης στιγμή μετά την πτώση του Τείχους. Στις 9 Νοεμβρίου 1989 ο Λέοναρντ Μπερνστάιν διευθύνει το αριστούργημα στο Σαουσπιλχάους του Βερολίνου, σε μια εκκίνηση για τη νέα Γερμανία και τη νέα Ευρώπη (δύο ημέρες μετά ο Μστισλάβ Ροστροπόβιτς θα παίξει τις σουίτες για τσέλο του Μπαχ μπροστά στο Τείχος). Με τον τρόπο αυτό η ενοποιημένη Γερμανία έδινε δεύτερη ζωή στη σύνθεση που είχαν οικειοποιηθεί οι Ναζί (η Ενάτη παίχτηκε στα γενέθλια του Χίτλερ το 1942 με μαέστρο τον Φουρτβένγκλερ). Ηταν το έργο που, σύμφωνα με μία διαδεδομένη εκτίμηση, έχουν ακούσει όλοι εκτός από τον συνθέτη του.

Γι’ αυτό όλοι μας θέλουμε να ισχύουν οι νεότερες ενδείξεις του μουσικολόγου Θίοντορ Αλμπρεχτ (Πανεπιστήμιο Κεντ, Οχάιο), ο οποίος το 2020 υποστήριξε ότι ο Μπετόβεν δεν είχε χάσει εντελώς την ακοή του όταν πρωτοπαίχτηκε η Ενάτη στο «Theater am Kärntnertor» της Βιέννης, τον Μάιο του 1824. Και όχι μόνο αυτό, αλλά μπορούσε να ακούει, με εξασθενημένη βέβαια ακοή, για ακόμη δύο χρόνια.