Η χρυσή εποχή της «Διάπλασης των Παίδων»

Ξεφυλλίζοντας κανείς τη «Διάπλαση των Παίδων» του 1947 – τελευταία χρονιά κυκλοφορίας του περιοδικού με αρχισυνταξία του Γρηγόρη Ξενόπουλου – ταξιδεύει στη μεταπολεμική Ελλάδα με τα χρώματα της τότε ελληνικής τυπογραφίας. Ανακαλύπτει διηγήματα και μυθιστορήματα ελλήνων και ξένων κλασικών συγγραφέων, ποιήματα υπογεγραμμένα από τον Κωστή Παλαμά και άλλους ποιητές, περιηγείται στην Αμερική, στη Βαβυλωνία με πυξίδα τις περίφημες «Αθηναϊκές επιστολές» του Ξενόπουλου και τη διάσημη πια υπογραφή «Σας ασπάζομαι Φαίδων». Γελάει με τις σπαρταριστές ιστορίες «Χίλια Μύρια» και τα κόμικς – ιστορίες σε τρεις εικόνες – που στολίζουν το τέλος κάθε τεύχους με την υπογραφή του εικονογράφου Παύλου Βαλασάκη. Ξαναπροσεγγίζει τους μύθους του Αισώπου, παίρνει μία γεύση από ινδιάνικους θρύλους, ενημερώνεται για τα «Νέα και Περίεργα» της εποχής, ξετρυπώνει «κομματάκια σοφίας» και ακονίζει το πνεύμα του μέσα από τα σταυρόλεξα, τις μαγικές εικόνες, τους φωνηεντογρίφους, τους μεταγραμματισμούς και τα αινίγματα της στήλης «Πνευματικές Ασκήσεις».

Ηταν το αποκορύφωμα μιας χρυσής πορείας, που από το ερχόμενο Σάββατο μπορούν να ανακαλύψουν εκ νέου οι αναγνώστες των «ΝΕΩΝ» με την προσφορά του θρυλικού περιοδικού, όπου περιέχεται πρόλογος με την ιστορική διαδρομή του από τη Βίκυ Πάτσιου, καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας (Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών). Η ίδια άλλωστε είχε επιμεληθεί το 1995 τον τόμο «Η Διάπλασις των Παίδων» για τις εκδόσεις Καστανιώτη, περιλαμβάνοντας όλα τα ιστορικά και βιογραφικά στοιχεία. Από εκεί μαθαίνουμε, για παράδειγμα, τους κατά καιρούς συνεργάτες. Στις πρώτες περιόδους ήταν οι: Ιάκωβος Δραγάτσης, συγγραφέας σειράς μυθολογικών άρθρων, Αλέξανδρος Κατακουζηνός με δημοσιεύσεις παιδικών ποιημάτων και έμμετρων μύθων, Δημήτριος Καμπούρογλου με παιδικά ποιήματα, Παναγιώτης Φέρμπος, μεταφραστής ξένων παιδικών μυθιστορημάτων και διασκευαστής σε έμμετρο λόγο αισώπειων μύθων, Σταματίνα Κουρτίδη, μεταφράστρια διδακτικών αφηγημάτων, Χριστόφορος Σαμαρτσίδης με ποιήματα, Μιχαήλ Γιαννουκάκης, Γιώργος Φακίρης επίσης με ποιήματα. Ο Ιωάννης Γιαννούκος υπέγραφε τους παιδαγωγικούς μύθους του ως Γιάννης Περγιαλίτης, ενώ ο Νικόλαος Χατζιδάκης ως Ζέφυρος Βραδυνός. Επίσης συνεργάτες υπήρξαν ο μεταφραστής μύθων και παραμυθιών Αγαθοκλής Κωνσταντινίδης και ο Σέργιος Μαυρίδης με διηγήματα. Τέλος, η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου δημοσιεύει εθνικά διηγήματα. Ο Κωνσταντίνος Πατριαρχόπουλος μεταφράζει παιδικά δράματα και κωμωδίες. Από εκεί και πέρα μέσα από τις σελίδες του περιοδικού θα επικοινωνούν με το κοινό ο Κωστής Παλαμάς, ο Μιχαήλ Στασινόπουλος (υπογράφοντας ως «Μεσσηνιακή Ακτή»), ο Πέτρος Χάρης (ως «Κυανόλευκο Λάβαρο»), ο Ιωάννης Κακριδής («Τραγούδι της Λευτεριάς»), ο Ναπολέων Λαπαθιώτης («Αιθήρ»), ο Θεόφιλος Δ. Φραγκόπουλος («Υπερίων»), ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος χωρίς ψευδώνυμο και ο Τέλλος Αγρας.

Η περίπτωση του Γρηγόριου Ξενόπουλου, ο οποίος αναλαμβάνει αρχισυντάκτης το 1894 και έως το 1945, είναι φυσικά ξεχωριστή. Αρχικά ξεκίνησε τη σχέση του με το περιοδικό ως συνδρομητής με τα ψευδώνυμα «Εύοσμον Μυριάνθεμον» και «Κόμης Μοντεχρίστος». Η πρώτη συνεργασία με το περιοδικό ήταν ένα έμμετρο αίνιγμα που έστειλε για δημοσίευση το 1880. Εκτακτος συνεργάτης γίνεται με τη δημοσίευση του παιδικού μυθιστορήματος «Η αδελφούλα μου» το 1891, του πρώτου του μυθιστορήματος στη δημοτική γλώσσα. Ετσι ασχολείται αρκετά νωρίς με την αρχισυνταξία καθώς τα οικονομικά του περιοδικού για εύρεση συνεργατών ήταν περιορισμένα. Στις 26 Ιουλίου 1941 πρωτοτυπώνεται το όνομά του στην προμετωπίδα του φύλλου ως διευθυντή. Στο περιοδικό συνεχίζει την καλή πορεία της μετάφρασης ξένων συγγραφέων – ανάμεσά τους ο Ιούλιος Βερν και ο Θερβάντες – και περνάει ορισμένες από τις ιδέες που είχε αναπτύξει μετά τον ερχομό του στην Αθήνα από την Κέρκυρα, όταν ενώνεται με τον Δρακούλη και άλλους επικεφαλής του σοσιαλιστικού κόμματος βοηθώντας στην έκδοση των σοσιαλιστικών εφημερίδων «Αρδην» και «Κοινωνία». Ο Ξενόπουλος πίστευε ότι με την άνοδο του πνευματικού επιπέδου του λαού θα καταλάβαιναν οι άνθρωποι το πραγματικό τους συμφέρον. Για τον λόγο αυτόν θεωρούσε το γράψιμο οφειλή διαπαιδαγώγησης και έργο ευθύνης υπέρ του συνόλου.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΚΑΙ Η «ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ». Η «Διάπλασις» έκλεισε το 1948, τρία χρόνια αργότερα πέθανε ο Γρ. Ξενόπουλος και το 1957 το περιοδικό ξανάνοιξε με διευθυντή τον δημοσιογράφο και λογοτέχνη Κώστα Παράσχο. Η δεύτερη πορεία της θα διαρκέσει έως το 1970, οπότε και θα κλείσει οριστικά λόγω χούντας. Το αρχείο του περιοδικού πέρασε έκτοτε στις εκδόσεις Αδελφοί Βλάσση (και από δική τους ανατύπωση κυκλοφορεί και η προσφορά των «ΝΕΩΝ» από μεθαύριο). Τη δεκαετία του 1990 μάλιστα ο εκδοτικός οίκος κυκλοφόρησε – υπό τη φιλολογική επιμέλεια του Κυριάκου Ντελόπουλου και με τη συμμετοχή των Μαρίζας Ντεκάστρο, Λουκά Ζάχου, Βίκυς Παπαμιχάλη κ.ά. – τη σειρά «Θησαυροί από τη Διάπλαση των Παίδων», με κείμενα του Ξενόπουλου σε αυτοτελείς, εικονογραφημένες εκδόσεις.