Το πλήρωμα του χρόνου να αναγνωριστεί το Κόσοβο

Το παγκόσμιο ενδιαφέρον έλκει η ρωσοουκρανική κρίση με αδιόρατο το μέλλον της. Πρόκειται για μια περίπλοκη γεωπολιτική εξίσωση υψηλής έντασης και με συνέπειες πολλαπλών επιπέδων.

Η ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων υφίσταται και αυτή τις αναταράξεις της κρίσης, ενώ ο κύκλος που άνοιξε με τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας δεν έχει κλείσει. Στη Βοσνία πλανάται ακόμη το φάντασμα της διαίρεσης της ευάλωτης τριεθνοτικής ομοσπονδίας. Από την άλλη το Κόσοβο είναι κράτος, αν και σε ιδιόρρυθμη αναμονή έως ότου το αναγνωρίσει η Σερβία, στο πλαίσιο κοινής ενταξιακής πορείας τους στην ΕΕ.

Το ιστορικό μιας απόσχισης. Η περίπτωση του Κοσόβου αποτελεί διάγραμμα μιας προαναγγελθείσας επανορθωτικής απόσχισης (remedial secession), ένας ιδιαίτερος όρος στη διεθνή πολιτική προκειμένου να διακρίνει ότι σε εξαιρετικές περιπτώσεις η απομάκρυνση μπορεί να επιτρέπεται, εφόσον είναι η έσχατη λύση. Προφανώς υπάρχουν τα ερωτήματα: πως προκλήθηκε η ανάγκη αποκόλλησης του Κοσόβου από τη Σερβία, ποιος την προκάλεσε και πώς προέκυψε.

Ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς στα 1990 με την αυταρχική διακυβέρνηση της Σερβίας, αυτόνομη περιοχή της οποίας ήταν το Κόσοβο, όχι μόνο μηχανεύτηκε και κατάφερε την κατάργηση του καθεστώτος αυτονομίας, αλλά στην πορεία αρνήθηκε κάθε υπόσταση, ακόμη και αυτήν της μειονότητας, των αλβανόφωνων της περιοχής. Κατέστειλε τη δικαιολογημένη εξέγερσή τους με στόχο να εγκαταλείψουν την ιδέα της ανάκτησης των δικαιωμάτων εσωτερικής αυτοδιάθεσης και επιτάχυνε τη βίαιη εκτόπισή τους. Ηταν συστηματική και βάναυση η μεταχείριση χωρίς την πιθανότητα διαβούλευσης, αλλά και χωρίς άλλα περιθώρια αντίδρασης και άμυνας για να διασωθούν από την εξόντωση. Δι’ αυτού του τρόπου δημιουργήθηκαν οι συνθήκες εκείνες που – κατασταλτικά και όχι προληπτικά, αλλά αναγκαία – η μόνη λύση ήταν η διακοπή της εξουσίας που τις προκαλεί και η ανάδειξη μιας νέας κυριαρχίας στο έδαφος που αποκολλάται.

Η νατοϊκή επέμβαση του 1999, το ψήφισμα 1244 του Συμβουλίου Ασφαλείας/ΗΕ για τη διακοπή της σερβικής εξουσίας και υπαγωγή της περιοχής υπό διεθνή διοίκηση άνοιξαν τον δρόμο διαβουλεύσεων ως προς το μελλοντικό καθεστώς του Κοσόβου. Ο διάλογος εννέα ετών που ακολούθησε, πέραν της σερβικής κωλυσιεργίας, δεν οδήγησε σε προοπτική. Ηταν προφανές ότι δεδομένου του βεβαρημένου ιστορικού, με κριτήριο τη σταθερότητα, η επιστροφή του Κοσόβου σε συγκατοίκηση υπό αμιγή εξουσία της Σερβίας κρινόταν αδύνατη. Αντιθέτως, ενώπιον του αδιεξόδου, μόνη λύση αναδείχθηκε η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του Κοσόβου το 2008, της οποίας το ΣΑ/ΗΕ δεν επιλήφθηκε. Η περίπτωση του Κοσόβου ανήκει στην κατηγορία εκείνη που η διεθνής πρακτική αλλά και η επιστήμη έχουν αναδείξει ως επανορθωτική απόσχιση (remedial secession).

TO KYΠΡΙΑΚΟ. Η πρώτη περίπτωση πρακτικής αφορούσε την απομάκρυνση του Μπανγκλαντές το 1971, με την αναγκαία επέμβαση της Ινδίας, για να διακοπεί η βίαιη εξόντωση του πληθυσμού άνω του ενός εκατομμυρίου του ανατολικού αυτού τμήματος που βίωνε την ανθρωποθυσία από την αυταρχική εξουσία του Πακιστάν. Το ΣΑ/ΗΕ, παρότι καταδίκασε την επέμβαση, κάλεσε την Ινδία να παραμείνει – όσο ήταν πρακτικά δυνατόν – για να μην επανακάμψει η εξουσία του Πακιστάν. Σε κάθε περίπτωση απόσχισης το ΣΑ/ΗΕ με τη στάση του αντανακλά τη σταθμισμένη αντίληψη της διεθνούς κοινότητας, με κυρίαρχο κριτήριο τη σταθερότητα.

Σε πλήρη αντίθεση των δύο παραπάνω επεισοδίων, το ΣΑ/ΗΕ το 1983 (ψήφισμα 541) στη μονομερή ανακήρυξη της αυτοαποκαλούμενης «Τουρκικής Δημοκρατίας της Βόρειας Κύπρου» ακαριαία την κήρυξε άκυρη και ανυπόστατη. Μάλιστα επέβαλε σε όλα τα κράτη την υποχρέωση να μην αναγνωρίσουν καμία οντότητα άλλη από την κυπριακή κυβέρνηση. Το ψήφισμα επανελήφθη με ίδια αυστηρότητα το 1984 (ψήφ. 550) όταν συστάθηκαν οι διπλωματικές σχέσεις και ανταλλαγές της άκυρης οντότητας με την Τουρκία, ενισχύοντας έτσι την ακύρωση και την υποχρεωτική μη αναγνώριση.

Το Διεθνές Δικαστήριο εξετάζοντας τη νομιμότητα της μονομερούς ανακήρυξης του Κοσόβου στη Γνωμοδότηση του 2010 τόνισε μεταξύ άλλων ότι η απόσχιση ούτε απαγορεύεται γενικά ούτε επιτρέπεται. Η απαγόρευση κρίνεται από το ΣΑ/ΗΕ. Η άποψη ότι η απόσχιση είναι παράνομη διότι συγκρούεται με την εδαφική ακεραιότητα δεν υιοθετήθηκε από το Δικαστήριο. Μάλιστα έκρινε ότι ο μονομερής χαρακτήρας της ανακήρυξης δεν συνιστά παρανομία, πώς άλλωστε, αφού το διεθνές δίκαιο διαμορφώθηκε και από μονομερείς πράξεις με την αποδοχή των λοιπών κρατών. Στην παράγραφο 81 της Γνωμοδότησης το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι όπου το ΣΑ/ΗΕ έχει ακυρώσει μια μονομερή ανακήρυξη – αναφέροντας αυτήν της «ΤΔΒΚ» – δεν οφείλεται στον μονομερή χαρακτήρα της, αλλά στο γεγονός ότι αυτή συνδέεται με παράνομη χρήση βίας (εισβολή), η οποία παραβιάζει αναγκαστικό κανόνα διεθνούς δικαίου που την απαγορεύει. Το απόσπασμα αυτό διαλύει κάθε δίλημμα, σαφέστατα διαχωρίζει το Κόσοβο από το Κυπριακό. Μάλιστα οι μισές χώρες από αυτές που υπέβαλαν παρατηρήσεις προέβαλαν την άποψη ότι όπου το ΣΑ/ΗΕ έκρινε παράνομη την απόσχιση, την απαγόρευσε ακυρώνοντας το προϊόν της, όπως με την «ΤΔΒΚ». Διέκριναν την περίπτωση του Κοσόβου ως επανορθωτική απόσχιση, γεγονός που, όπως προκύπτει από τη Γνωμοδότηση, ουδόλως αφορά την περίπτωση της άκυρης «ΤΔΒΚ».

Το Κόσοβο σήμερα. Το Κόσοβο έχει επικρατήσει νομίμως ως κράτος, δεν έχει ανατραπεί. Ασκεί κυριαρχία σε όλη την έκταση της πρώην αυτόνομης περιοχής, η οποία διατηρείται ακέραιη, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Η πρόσφατη κινητοποίηση να αναγνωριστεί από τη Σερβία δεν αλλοιώνει την υπόστασή του, ούτε η παρούσα εκκρεμότητα σημαίνει ότι απαιτείται η συναίνεσή της ως πατρογονικού κράτους. Η συναίνεση αίρει μελλοντική αμφισβήτηση. Ομως τυχόν προτάσεις κατάτμησης και ανταλλαγής εδαφών βάσει εθνοτικών κριτηρίων, βόρεια της Μιτρόβιτσα στη Σερβία, Πρέσεβο στο Κόσοβο, αντιβαίνουν στον κανόνα uti possidetis, περί αμετάβλητων συνόρων.

H Ελλάδα πρέπει να αναγνωρίσει το Κόσοβο χωρίς διλήμματα για επιπτώσεις στο Κυπριακό. Εχει κάθε λόγο να συμβάλει ενεργητικά στη σταθερότητα της περιοχής και να μεσολαβήσει στη Σερβία, η οποία θα έχει όφελος.

O Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής του Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές» στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς