Πού συναντιούνται λογοτεχνία και ζωγραφική

Οι απόψεις ποικίλλουν. Και όλες τους ευσταθούν ακόμη και αν σε πολύ μεγάλο βαθμό θα παρέμεναν ατεκμηρίωτες. Oσο και αν οι τέχνες υπάρχουν και αναδεικνύονται η καθεμιά για λογαριασμό της, άλλο τόσο μπορεί να εννοηθούν σε απόλυτη αλληλεξάρτηση. Μπορεί να έλεγε ο Aντον Τσέχoφ ότι «για να κάνω θέατρο μου αρκούν δύο σανίδες και ένα πάθος», ποιος όμως δεν θα αναγνώριζε την αλήθεια και την ευστοχία της ρήσης του γάλλου ηθοποιού, σκηνοθέτη και συγγραφέα Ζαν Λουί Μπαρό, ενός τρομερού θεατρανθρώπου, που ισχυριζόταν πως αγαπάει το θέατρο γιατί συνενώνει όλες τις τέχνες ώστε λόγος, μουσική, ζωγραφική, κίνηση, αρχιτεκτονική, να δημιουργούν ένα αξεδιάλυτο σύνολο; Δεν αποφαίνεται κανείς πως η λογοτεχνία δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τη ζωγραφική, ή και το αντίθετο, αποκλείεται όμως να μείνεις αδιάφορος μπροστά στα εκπληκτικά αποτελέσματα της συμπλήρωσής τους ή μάλλον της συνεργασίας τους. Οταν ακόμα και δύο απλές γραμμές σε ένα χαρτί που δεν σημαίνουν παρά κάτι το ελάχιστο, ως εξώφυλλο ενός βιβλίου αποκτούν πολλαπλάσια σημασία, δεν μπορεί να μη θαυμάσεις με μια έντονη περίσκεψη τα σχέδια ή τα έργα που έχουν γίνει εμπνευσμένα από ένα ποίημα ή από ένα πεζό, από ένα ολόκληρο ποιητικό βιβλίο ή ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα. Δεν μπορεί να αποφανθεί κανείς σε ποιον βαθμό η λογοτεχνία έχει «παντρευτεί» τη ζωγραφική στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στην Αμερική ή στην Ασία, αλλά η χώρα μας πρέπει να κρατάει και στον τομέα αυτό μια συγκινητική πρωτιά. Θα έλεγε κανείς πως η θέρμη που με τον τρόπο αναδίδει η κάθε τέχνη χωριστά έχει σχηματίσει όσον αφορά τη σχέση λογοτεχνίας και ζωγραφικής μια πύρινη διάρκεια, που μέσα της έχουν λυτρωθεί καλλιτεχνικά καθαρές και αμόλυντες ψυχούλες. Θα επιθυμούσαμε το σημερινό μας αφιέρωμα, παρά την εικαστική του πολυμέρεια, να λογαριαστεί ως ένα «εξ όνυχος τον λέοντα» και στην αναδρομή που θα κάνει αυθόρμητα θα κάνει ο καθένας, να μη λησμονήσει να σταθεί σε καλλιτέχνες όπως ο Κώστας Γραμματόπουλος, ο Χρήστος Δαγκλής, ο Φώτης Κόντογλου, ο Γιώργος Βαρλάμος και πολλοί άλλοι που προικοδότησαν τη λογοτεχνία με το ανεξάλειπτο, αιώνιο χνάρι της δημιουργίας τους.

Γιώργος Ρόρρης

«Η Γυναίκα της Ζάκυθος περιμένει τον ζωγράφο της»

Η πρώτη εικόνα που έχω από ζωγραφιές που συνοδεύουν, εικονογραφούν και στολίζουν κείμενα, είναι το «Αλφαβητάριο» της Α΄ Δημοτικού με έργα του Κώστα Γραμματόπουλου. Αυτή λοιπόν η πρώτη εικόνα υπήρξε καταλυτική για μένα. Από τα χρόνια επίσης του δημοτικού σχολείου θυμάμαι μια έκδοση ενός βιβλίου του Ανδρέα Καρκαβίτσα, με εξώφυλλο ένα καταπληκτικό έργο φιλοτεχνημένο – το αναφέρω με πολύ μεγάλη επιφύλαξη – από τον Σπύρο Βασιλείου. Μαθητής πάντα του δημοτικού, ήρθα σε επαφή με την αριστουργηματική -ασπρόμαυρη – εικονογράφηση που είχε κάνει ο Γκυστάβ Ντορέ στα βιβλία του Ιουλίου Βερν. Μιλάμε για πραγματική μαγεία, αισθανόσουν τα κείμενα να αποκτούν σάρκα και οστά. Μετά, όταν πια μπήκα στη Σχολή Καλών Τεχνών, με τη διεύρυνση των αισθητικών μου αντιλήψεων, άρχισε η υπόθεση των εξωφύλλων των φιλοτεχνημένων από ζωγράφους, να αποκτά έναν «προσωπικότερο» χαρακτήρα, να οδηγούμαι προς αυτά όχι γιατί τυχαία συναντήθηκα μαζί τους, αλλά γιατί συνειδητά με ενδιέφερε η ύπαρξή τους. Ετσι, για παράδειγμα, γνώρισα τις εικονογραφήσεις που είχε κάνει ο Γιάννης Μόραλης στα βιβλία του Οδυσσέα Ελύτη, ή ένα «γυμνό» του ως εξώφυλλο στο «Τραβέρσο» του Νίκου Καββαδία. Οσον αφορά την περίπτωσή μου θα ήθελα να υπογραμμίσω τον εκπαιδευτικό ρόλο που έπαιξε το λογοτεχνικό περιοδικό «Η Λέξη» σε σχέση με τη σημασία που διατηρεί η εικονογράφηση ενός λογοτεχνικού κειμένου. Σε περίπτωση που με ρωτούσε κανείς αν είναι η λογοτεχνία που έχει σταθεί ουσιαστική αρωγός σε σχέση με τη ζωγραφική, ή αν είναι η ζωγραφική που έχει βοηθήσει τη λογοτεχνία, θα ισχυριζόμουν ότι είναι η πρώτη εκδοχή που έχει ισχύσει. Μέσα σε ένα καλό μυθιστόρημα ή σε ένα καλό ποίημα (ας σημειώσουμε για παράδειγμα το «Τρίτο στεφάνι» του Κώστα Ταχτσή ή την ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη) έχουμε δεκάδες για να μην πω εκατοντάδες αφορμές προκειμένου να φιλοτεχνήσουμε σχέδια ή ζωγραφικά έργα. Οσον αφορά τις προσωπικές μου προσπάθειες, θυμάμαι πάντα την αγωνία όταν ο αλησμόνητος Π. Τέτσης μας ανέθεσε ενώ ήμασταν στη Σχολή να κάνουμε ένα έργο εμπνευσμένο από το ποίημα του Κ.Π. Καβάφη «Αλεξανδρινοί βασιλείς». Η προτροπή του είχε ως αποτέλεσμα ένα έργο που με απασχόλησε για έναν ολόκληρο χρόνο – «ο Καισαρίων». Πρόσφατα ακόμη, το καλοκαίρι του 2021, εμπνεόμενος ίσως υποσυνείδητα από τα 200 χρόνια της εθνεγερσίας, έκανα ένα έργο με αφορμή τον στίχο του Διονυσίου Σολωμού «Απ’ τα κόκαλα βγαλμένη». Κλείνοντας ωστόσο θα ήθελα να αναφερθώ σε μια προσωπική μου επιθυμία που δεν ξέρω αν ποτέ πραγματοποιηθεί. Θεωρώ ότι το πορτρέτο της «Γυναίκας της Ζάκυθος» που μας δίνει ο Διονύσιος Σολωμός στο δεύτερο κεφάλαιο του ομώνυμο έργου του, περιμένει πάντα τον ζωγράφο του. Εύχομαι να μπορούσα κάποια στιγμή να ζωγραφίσω αυτό το συγκλονιστικό λογοτεχνικό πορτρέτο.

_g

Γιάννης Ψυχοπαίδης

«Η ουτοπία ενός κοινού κραδασμού»

Η συνάντηση της ποίησης με το εικαστικό μου έργο είναι μια ιστορία πολλών χρόνων, πολλών θαυμαστών εκπλήξεων, πολλών αιφνίδιων αποκαλύψεων, πολλών γοητευτικών ανακαλύψεων, πολλών πνευματικών συναναστροφών με σημαντικά πρόσωπα και μορφές του ποιητικού λόγου. Ηδη από τη δεκαετία του 1960 η γενιά μου διαμόρφωσε την ευαισθησία και την ταυτότητά της πατώντας στις παρακαταθήκες και τα χνάρια της λεγόμενης γενιάς του ’30, μιας γενιάς που καταλυτικά σημάδεψε βαθιά τη στάση ζωής μας ευρύτερα και όχι μόνο στον χώρο της καλλιτεχνικής έκφρασης.

Ζωγραφική, ποίηση, λογοτεχνία, μουσική, θέατρο, κινηματογράφος μέσα από ριζοσπαστικές συνευρέσεις αναζητούσαν την ουτοπία ενός κοινού κραδασμού υπερβαίνοντας τα κλειστά μορφολογικά τους όρια σε μια νέα δυνητική σύνθεση καλλιτεχνικής αλλά και κοινωνικής αναδημιουργίας. Ετσι στη βαθιά μου ανάγκη να μοιραστεί η ζωγραφική τις απορίες της, τις αγωνίες της, τις υπαρξιακές και κοινωνικές της αναζητήσεις με τις άλλες τέχνες, βρήκα από νωρίς στην ποίηση με την αινιγματική της σιωπή, την υπερβατική της δύναμη, τον αφαιρετικό της λόγο και την πολύτιμη λιτότητά της τον σύντροφο και συνομιλητή που αναψηλάφησε και έφερε στην επιφάνεια από μέσα μου, μαζί με τη ζωγραφική έναν κοινό λόγο, ένα κοινό εκτόπισμα καλλιτεχνικής ώσμωσης μεταξύ των δύο τεχνών. Ο διάλογος αυτός των τεχνών στηρίχτηκε στη βαθιά περισυλλογή που επιβάλλει η ποιητική σκέψη αλλά και στην αποκάλυψη ενός κοινού γενεολογικού δέντρου με πολλά κλαδιά. Ο ποιητικός λόγος διαβάζεται για να ξεχαστεί αμέσως μετά. Και σε ένα άλλο επίπεδο αναδύεται το αίσθημα μιας δημιουργικής ανάμνησης, μιας ανακατάταξης αισθημάτων, μιας εσωτερικής ανασκόπησης, μιας αναψηλάφησης και τελικά μιας αναπόλησης. Μέσα από μια αναλαμπή η ιδιωτική αλήθεια της ποίησης γίνεται καθολική αλήθεια και μετασχηματίζεται μέσα από το χρώμα και το σχέδιο σε ιδιωτική αλήθεια της ίδιας της ζωγραφικής. Το κοινό υπέδαφος των ξεχωριστών τεχνών τροφοδοτεί και ζωογονεί κάθε φορά τις νέες εκφραστικές αναζητήσεις.

Ζωγραφική και ποίηση νοσταλγούν το μέλλον μέσα από μια ταραγμένη νηφαλιότητα, μέσα από μια τρυφερή σχέση ιδιοκτησίας με τη ζωή, «ληστεύοντας ιδέες» η μία από την άλλη. Σ’ αυτή την κοινή ουτοπία της πραγματικότητας ο ζωγράφος και ο ποιητής, κλεισμένοι αλλά όχι αποκλεισμένοι στους τέσσερις τοίχους, στους τέσσερις στίχους, στα τέσσερα χρώματα της παλέτας συνεχίζουν να στέλνουν μπουκάλια απελπισμένης ελπίδας στο πέλαγος έξω, εκεί που «παφλάζουνε τα χρώματα της μέρας, εκεί που χρώματα και ποιήματα ζητούν το τελικό τους καταφύγιο».

_g

Σωτήρης Σόρογκας

«Η ποίηση με βοηθούσε όταν ζωγράφιζα»

Πάντοτε έβρισκα και βρίσκω μεγάλο ενδιαφέρον προκειμένου να σχεδιάσω ένα εξώφυλλο βιβλίου. Με την ανάγνωση προσπαθούσα να εκμαιεύσω το κεντρικό στοιχείο ή το κεντρικό νόημα του, μεταλλασσόμενο κατά το δυνατόν σ’ ένα σημαδάκι που θα το υποκαθιστά και το οποίο θα χώραγε σε μέγεθος μιας βινιέτας. Οταν αυτό δεν ήταν εφικτό το αναζητούσα σε κάποιον πίνακά μου ή έφτιαχνα κάτι αντίστοιχο ειδικά για το βιβλίο.

Εχω φτιάξει πολλά εξώφυλλα, γιατί ποτέ δεν αρνήθηκα σε όσους μου το ζήτησαν. Αλλωστε, αγαπώ και θαυμάζω ιδιαιτέρως τους ποιητές και τους λογοτέχνες γιατί τα διαβάσματά τους είναι σαφώς υπέρτερα των ζωγράφων και το γεγονός αυτό το θεωρώ σπουδαίο. Είναι πιο τυχεροί από μας, αφού μπορούν να έχουν ολόκληρο το έργο τους στη βιβλιοθήκη, πράγμα αδύνατο για τους ζωγράφους. Μπορούν ακόμα, να γράφουν τα έργα τους χωρίς απαραίτητα υλικά και λειτουργικά ατελιέ. Τέλος, η τέχνη τους έχει γλιτώσει από την επάρατο εμπορευματοποίηση, γι’ αυτό και δεν «σούρνονται» στις λαχαναγορές σπουδαιοφανών μοντέρνων Μουσείων Τέχνης που τρομοκρατούν αναδεικνύοντας την υποκουλτούρα ως έκφραση νέων εικαστικών οριζόντων. Γι’ αυτό και η ποίηση λάμπει σήμερα, σχεδόν μόνη, στην πνευματική μας ζωή.

Θα έλεγα επίσης, παραφράζοντας τη Δημουλά, ότι κάθε τέχνη γίνεται ένα φάρμακο για πάσχοντες. Οχι μόνο για τους δημιουργούς, αλλά και για τους δέκτες. Φάρμακο το οποίο έστω και σε «μεγάλη αραίωση» καθώς λέει και ο Φωστιέρης για την αδύνατη ποίηση, «μπορεί να δρα καταλυτικά και να συναρπάζει». Αυτό πιστεύω ότι συμβαίνει επειδή, σε κάθε άνθρωπο κατοικεί τις περισσότερες φορές, αφανώς, ένα αίσθημα χαρμολύπης, λύπης ή πένθους, που αναδύεται κάθε τόσο σε μια συννεφιασμένη Κυριακή, στην άκρη μιας φθινοπωρινής μπόρας ή κάποιο καλοκαίρι στην Αιδηψό.

Η ποίηση με βοηθούσε αφάνταστα σε ό,τι έφτιαχνα ζωγραφίζοντας, πέραν του ότι λειτουργούσε και ως ιδανικό καταφύγιο ψυχής σε δύσκολες ώρες. Διακατέχομαι επίσης από ευγνωμοσύνη γιατί αξιώθηκα στη ζωή μου να αφοσιωθώ στη ζωγραφική, όσο και να επικοινωνήσω με την ποίηση στο βαθμό φυσικά των δυνατοτήτων μου. Εβρισκα και στις δυο τέχνες μεγάλη συγγένεια. Η ζωγραφική, παρά την αναγκαστική σιωπή της, είχε τη δυνατότητα να αναφέρεται υπαινικτικά μέσω αυτής της σιωπηλής εικόνας, στα μυστικά ενός αφανούς και ανεξήγητου κόσμου τον οποίο λίγο πριν αγνοούσαμε. Από τον εικονιζόμενο πίνακα, δηλαδή τον τόπο αναχωρήσεως της αισθητικής μας συγκινήσεως και μέσω ουρανίων και ανεξήγητων διαδρομών, οδηγούμεθα αναπάντεχα στους λαβυρίνθους του υποσυνειδήτου μας, ενεργοποιώντας στιγμές από ξεχασμένους καιρούς σαν μορφή θαύματος. Ο,τι δηλαδή επιτυγχάνει και η ποίηση δια των λέξεων. Γι’ αυτό είναι συγκινητική και ανυπέρβλητη η εισφορά και της ζωγραφικής στον πνευματικό μας βίο.

Πώς να μη λυπάται κανείς σήμερα, όταν αυτή η τέχνη βρίσκεται στο περιθώριο, ενώ κυριαρχούν ηλίθιες «κατασκευές», «χάπενινγκ» ή τεχνάσματα μιας δήθεν «πρωτοπορίας» που επαναλαμβάνεται περισσότερο από εκατό χρόνια. Κάποτε υπήρξα φανατικός και υπερόπτης απέναντι σε μια ταπεινή ζωγραφική που εξέθετε τα έργα της στον «Παρνασσό». Διαμαρτυρόμενος γι’ αυτό σε μια κουβέντα με τον αείμνηστο δάσκαλο Νικόλαο Εγγονόπουλο, θυμάμαι την αντίρρησή του: «Αν σκεφτεί κανείς τη βαρβαρότητα η οποία μας περιβάλλει, τότε, είναι παρήγορο να υπάρχουν  άνθρωποι, που στο κάτω κάτω, βρε αδερφέ, δεν πειράζουν κανέναν κάνοντας το κέφι τους».

_g

Κώστας Σιαφάκας

«Δύο ποτάμια απ’ την ίδια πηγή»

Οταν σκεφτόμαστε ή μιλάμε για τη λογοτεχνία και τη ζωγραφική, πιστεύω πως οφείλουμε να το πραγματοποιούμε σε κοινή βάση, εφόσον οι δύο τέχνες μαρτυρούν κοινές καταβολές, έλκοντας την καταγωγή τους από τα πρώτα χαράγματα σε οστά και βράχους. Θα τις παρομοίαζα με δυο ποτάμια που γεννιούνται από την ίδια πηγή. Τη στιγμή που ο πρωτόγονος άνθρωπος θώπευε με την ανοιχτή παλάμη του τα τοιχώματα του σπηλαίου, δοκιμάζοντας την επιφάνεια στην οποία θα άφηνε το ίχνος του, θεσμοθετούσε με την αφή του το νόμισμα που θα όριζε την αξία του πολιτισμού. Κορώνα (μορφή) – Γράμματα (λόγος): κυρίαρχες όψεις του φαινομένου της Τέχνης, που διατρέχει τους αιώνες της ανθρώπινης (προ)ιστορίας. Τη σύλληψη της πρώτης γραμμής ακολούθησε μια αέναη κυοφορία που, από την πρωτόγονη εποχή έως σήμερα, οδηγεί με αδιάπτωτο ρυθμό στη γέννηση κειμένων και εικόνων. Προερχόμενα από την κοινή μήτρα της χάραξης και του σιωπηλού λόγου, τα τέκνα της γραφής και της ζωγραφικής μοιράζονται και απολαμβάνουν την κοντινότερη συγγένεια. Οι αρμονικές συνευρέσεις τους στα βιβλία και τα εικαστικά έργα, συνιστούν, κατά βάθος, οικογενειακές γιορτές, όπου κείμενα και εικόνες χαίρονται και υμνούν την αιώνια αδελφοσύνη τους. Εξώφυλλα λογοτεχνικών βιβλίων, εικονογραφήσεις και εικονογραφηγήσεις, περίτεχνα πρωτογράμματα και προμετωπίδες,  κειμενικές μορφές ενσωματωμένες σε εικαστικά έργα, παραδοσιακή τυπογραφία, γραφιστική, αγιογραφία, χαρακτική, εικονοποιήματα, γραμματοσειρές, αρχαίες γραφές, οπτικοί κώδικες ιδού μια στοιχειώδης αναφορά στις συχνότερες συναντήσεις  της ζωγραφικής και της γραφής και σε κοινές εφαρμογές τους. Οσοι καταπιάνονται και με τις δύο τέχνες, γνωρίζουν από πρώτο χέρι, όχι μόνο την αγάπη τους και την αλληλεπίδρασή τους αλλά και την αμοιβαία στήριξή τους, που βοηθά τον καλλιτέχνη να σηκώνει το βάρος της καθεμιάς στην ευαίσθητη ψυχή του.

g

Τάσος Μαντζαβίνος

«Κάφκα, Καρυωτάκης, Λαπαθιώτης, Διγενής»

Βαθιά επιρροή στη ζωγραφική μου – κυρίως στα χρόνια της φοίτησής μου, στην Καλών Τεχνών – είχε ο Φραντς Κάφκα και οι προσωπογραφίες που ζωγράφιζα, είτε εκ του φυσικού είτε από τη φαντασία μου. Τα πρόσωπα έμοιαζαν σαν να ανακρίνονται από κάποιον ή βρίσκονταν μπροστά σε έναν καθρέπτη. Τελικά, τα πρόσωπα αυτά ήμουν εγώ, υπό την κατοχή ψυχικής στενότητας. Η ζωγραφική, ελλείψει του θανόντα πατέρα στα παιδικά μου χρόνια, θα μου έδινε ταυτότητα. Στον Κάφκα έβλεπα μια παρόμοια αγωνία. Η έντονη έλλειψη του πατέρα δημιουργούσε την αγωνία του κενού που έπρεπε να κτίσω τον εαυτό μου από το μηδέν. Το κενό και ο πατέρας, λοιπόν, έγιναν το σημείο αναφοράς.

Ακόμα και οι τοίχοι που περιβάλλουν το εργαστήριό μου, είναι το άδειο που με προκαλεί να μουντζουρώσω. Και κάθε επιφάνεια με καλεί να κάνω κάτι τέτοιο. Το δωμάτιο μ’ έναν μονάχα άνθρωπο που έχω πολλάκις και εμμονικά ζωγραφίσει, είναι παράγωγο του εαυτού μου που εμπλέκεται με τη μελαγχολία του Καρυωτάκη και του Λαπαθιώτη, που μόνοι σε ένα υποκίτρινο δωμάτιο μυρικάζουν την κόλαση μιας απουσίας στα τζάμια των παραθύρων της μαύρης νύχτας.

Η λογοτεχνία επικουρεί τη ζωγραφική, αρκεί ο ζωγράφος να μη χάνει τον εαυτό του και προπάντων να δημιουργεί τη δική του ιστορία, του δικού του κόσμου. Να ψάξει δηλαδή το δικό του δωμάτιο και κυρίως την αποθήκη – πατάρι που βρίσκεται ο πολύ ξεχασμένος εαυτός ή τα ίχνη της παιδικής ζωής, τα ξεχασμένα «θέλω», οι ατελέσφορες λατρείες. Μ’ αρέσει να διαβάζω και να βλέπω να κρέμονται σε τοίχους ό,τι σχετίζεται με κεντήματα πένθους και μοναξιάς. Το πένθος έχω την εντύπωση ότι είναι κυρίαρχο στοιχείο του ελληνικού πολιτισμού. Μικρός έβλεπα μαυροντυμένες γυναίκες να καλιτεχνίζουν τα πρόσφορα στις εκκλησίες, αρτοποιήματα πραγματικά μοναδικά έργα τέχνης.

Τέλος, δεν γνωρίζω πώς κατακτάει το προσωπικό του βλέμμα ο ζωγράφος και πώς εμπλουτίζει τη φαντασία του, χωρίς το διάβασμα ποίησης, λογοτεχνίας ή και απλώς παρατήρησης.

Τον τελευταίο καιρό έφτιαξα λιθόγραφα για τον Διγενή Ακρίτα. Ο Διγενής με παρέπεμψε στις παιδικές ζωγραφιές περί ηρώων στους βυζαντινούς, μελαχρινούς πολεμικούς αγίους. Ο Διγενής, ο ήρωας στα άκρα, στα όρια του γνωστού κόσμου με τον άλλο κόσμο τον ξένο, που πολεμά και συνδιαλέγεται, ο άγριος ίσως και εξόριστος. Και ο δράκος στα όρια της πόλης με την ύπαιθρο βρίσκεται, είναι λοιπόν και ο Διγενής ένας δράκος; Από δύο γένη, ο κακός, ο καλός και τύραννος ακόμα, μοιάζει με τον φύλακα του Αδη που είναι επίσης ένας δράκος.

Ο Διγενής Ακρίτας που είναι από δύο γένη μου θυμίζει τον εαυτό μου, τη μάνα μου που κατάγεται από τη Μικρά Ασία και τον πατέρα μου που καταγόταν από την Κεφαλονιά. Ενα πάντρεμα δηλαδή Ανατολής και Δύσης.

Υστερόγραφο: Ισως για να ζωγραφίσει κανείς θα πρέπει στα θεμέλια του οικοδόμηματος να βρίσκεται ένας σκελετός.

_g

Θανάσης Μακρής

«Οι τέχνες συμπορεύονται, δεν αλληλοσυμπληρώνονται»

Μπορεί να ερμηνευθεί με εικόνες ένα κείμενο; Και για ποιο λόγο; Τι νόημα έχει μια εικαστική προσέγγιση σε ένα γραπτό με πυκνή και πολυσήμαντες έννοιες που έχει για παράδειγμα ο κοφτός ποιητικός λόγος του Καβάφη; Ή το αντίθετο; Ποιος ο ρόλος μιας περιγραφής ενός έργου ζωγραφικής με λόγια; Ας το δούμε λοιπόν καταρχάς σαν μια φιλική συμπόρευση. Ενα είδος ιδιότυπου φλερτ που δεν έχει να κάνει με αυτό που λέμε «αλληλοβοήθεια». Ενα κείμενο μπορεί να είναι η αφορμή ή η έμπνευση για την παραγωγή ενός εικαστικού έργου ή και το αντίθετο. Αυτό σημαίνει πως μέσα από αυτή τη διαδικασία μπορεί να γεννηθεί ένα νέο έργο αυτόνομο και ανεξάρτητο από την αρχική πηγή της έμπνευσης. Οι τέχνες δεν αλληλοσυμπληρώνονται. Συμπορεύονται. Εχω κάνει και εγώ κάποιες προσπάθειες «εικονογράφησης» κειμένων. Η σχέση με τον γραπτό λόγο λειτουργεί ως ένα σημείο. Αν με αρπάξει το κείμενο, αποσπώ κάποιες εικόνες από αυτό και στη συνέχεια προσπαθώ να επεξεργαστώ κάτι από την ουσία τους μέσω πάντα των προσωπικών μου εκφραστικών εργαλείων που πολλές φορές μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική κατεύθυνση από την αρχική σύλληψη. Δηλαδή μπορεί να παραχθεί μια εικόνα που η αφορμή της μπορεί να καταλήξει μία υπόμνηση. Ενα πρόσχημα. Θέλω να πω πως ανεξάρτητα από τις πηγές και τις προθέσεις καταλήγουμε πάντα να ζωγραφίζουμε τον εαυτό μας μέσα βέβαια από τον ενθουσιασμό της έμπνευσης ενός κειμένου του οποίου βέβαια ταυτόχρονα πρέπει να σεβαστούμε τις βασικές δομές που το συνθέτουν. Δύσκολη δουλειά. Δεν είναι απλό. Νομίζω πως η σχέση των δύο τεχνών είναι τρυφερά συμπληρωματική και αλληλοεμπνεόμενη, όχι για να συναντηθούν κάπου αλλά για να αναπτυχθούν παράλληλα.

Θα ήθελα να δώσω ένα παράδειγμα: Διαβάζοντας το ποίημα του Καβάφη «Περιμένοντας τους βαρβάρους» νιώθεις αμέσως να κατακλύζεσαι από άπειρες εικόνες και κατανοείς ότι μπορείς να αποσπάσεις πολλές πληροφορίες για προσωπική σου επεξεργασία. Στο κείμενο οι εικόνες δεν περιγράφονται. Υπονοούνται. Από την άλλη μεριά τώρα τι θα μπορούσε να προσφέρει ένα κείμενο για ένα αυτοπορτρέτο του Βαν Γκογκ; Ενα συγκλονιστικό έργο που αποκαλύπτει όλη την αδυσώπητη δύναμη της τραγικότητας της ύπαρξης με τον πιο ωμό τρόπο. Υποθέτω πως θα ήταν η αφορμή για να αναπτύξει κάποιος με τον γραπτό λόγο ορισμένα από τα βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα που περιέχει ο πίνακας. Και είναι τόσα πολλά! Τελικά η σχέση μεταξύ ζωγραφικής και λογοτεχνίας είναι μια παράλληλη πορεία δύο εκφραστικών μέσων που προσπαθούν να καλύψουν τα υπαρξιακά μας κενά μέσα από την επεξεργασία του ονείρου.