Το επικίνδυνο κάλλος

Θα ήταν ενδιαφέρον, πιστεύω, σε μια σημαντική έκθεση για το αρχαίο ΚΑΛΛΟΣ, όπως αυτή που έστησε ο Νίκος Σταμπολίδης στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, να είχαν συμπεριληφθεί και ορισμένα έργα, αντιπροσωπευτικά του επικίνδυνου, μοιραίου κάλλους. Επικίνδυνο Κάλλος, «Dangerous Beauty», ήταν ο τίτλος έκθεσης που διοργάνωσε η επιμελήτρια Κ. Καρόγλου στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης το 2010. Θέμα της έκθεσης, διαχρονικό, ήταν η Γοργώ και το κεφάλι της, το Γοργόνειο, σύμβολο άρρηκτα δεμένο με την αιγίδα και την ασπίδα της θεάς Αθηνάς.

Κάλλος υπέρτατο, φόβος και δύναμη συνυπάρχουν κατά κανόνα στη μορφή του θηλυκού δαιμονικού όντος του μύθου που ακούει στα ονόματα Γοργώ, Γοργόνα, Μέδουσα και εμφανίζεται στην εικονογραφία της αρχαίας ελληνικής τέχνης από τον 5ο αιώνα π.Χ. και εξής. Οι προγενέστερες του 5ου αιώνα π.Χ. απεικονίσεις της Γοργόνας είχαν αποκλειστικά ρόλο αποτρόπαιο να παίξουν, να τρομοκρατήσουν τον εχθρό. Το κεφάλι της Γοργόνας, όπως εμφανίζεται στην εικονογραφία από τον 5ο αιώνα π.Χ. και εξής, ολόγλυφο, ανάγλυφο ή ζωγραφισμένο με τους ανήσυχους φιδίσιους πλοκάμους στα πλούσια μαλλιά της και το διαπεραστικό βλέμμα στα μάτια, αποκομμένο με το δρεπανόσχημο μαχαίρι (άρπη) του Περσέα, του ήρωα απελευθερωτή της Ανδρομέδας, εξακολουθούσε να απολιθώνει τους θνητούς, να τους αποσβολώνει ως «femme fatale», ως γυναίκα γοητευτική, επικίνδυνα ωραία και μοιραία, γεμάτη θηλυκότητα, βία και θάνατο. Ενα από τα σημαντικότερα έργα τέχνης με θέμα τη σκηνή αποκεφαλισμού της Γοργόνας – Μέδουσας από τον Περσέα είναι το ορειχάλκινο αριστούργημα του Benvenutto Cellini (1500-1571) στη Φλωρεντία. Στο φημισμένο αυτό έργο, ο έφηβος ημίθεος Περσέας, γιος του Δία και της Δανάης, εικονίζεται σε ηρωική γυμνότητα με τα «πτερόεντα πέδιλα» ως μόνη φορεσιά του και τον μαγικό σκούφο στα μαλλιά, να κρατά θριαμβευτικά στο αριστερό υψωμένο του χέρι το ημιθανές κεφάλι της νεαρής όμορφης Μέδουσας που μόλις θέρισε με το δρεπανόσχημο μαχαίρι του, ενώ εκείνη σφαδάζει ακόμη αιμόφυρτη κάτω από τα δυνατά του πόδια. Ο περιηγητής Παυσανίας, περνώντας τα Προπύλαια και κατευθυνόμενος προς το ιερό της Bραυρωνίας Αρτέμιδας, είδε ένα ορειχάλκινο άγαλμα του Περσέα, έργο του γνωστού χαλκοπλάστη Mύρωνα από τις Ελευθερές, δημιουργoύ του φημισμένου δισκοβόλου, η δράση του οποίου τοποθετείται μεταξύ 480 και 440 π.Χ. Περιγράφει τον Περσέα του Μύρωνα ο Παυσανίας ως «το ες Mέδουσαν έργον ειργασμένον», να έχει δηλαδή ολοκληρώσει τον άθλο του και να επιστρέφει θριαμβευτικά με το Γοργόνειο, που χάρισε τελικά στην προστάτιδα θεά του την Αθηνά. O σημαντικός χώρος έκθεσης του έργου, η Ακρόπολη των Αθηνών, και ο φημισμένος χαλκοπλάστης που το δημιούργησε συνηγορούν υπέρ της αναγνώρισής του ως κατεξοχήν προτύπου για τις ανάλογες μετέπειτα δημιουργίες.

Μια ορειχάλκινη ολόσωμη και ολόγυμνη Γοργόνα – Μέδουσα, αισθησιακή, θα έλεγα μιας κάποιας ηλικίας, η οποία κρατάει θριαμβευτικά το κομμένο νεανικό κεφάλι του Περσέα στο δεξί της χέρι, έργο του καλλιτέχνη Luciano Garbati, έκανε την εμφάνισή της στη Νέα Υόρκη, στημένη για ένα διάστημα από 12.10.2020 ως 30.04.2021 στο Collet Pond Park, σε κεντρική θέση στο Κάτω Μανχάταν, απέναντι από το Ποινικό Δικαστήριο όπου καταδικάστηκε και ο γνωστός βιαστής γυναικών κατ’ εξακολούθηση, παραγωγός κινηματογράφου Harvey Weinstein. Το έργο εντυπωσίασε το κοινό, χαρακτηρίστηκε μάλιστα (άστοχα νομίζω) από ορισμένους κύκλους ως αντίπαλον δέος προς το έργο του Benvenutto Cellini και συνδέθηκε με την εποχή του #MeToo, η οποία στη χώρα μας ξεκίνησε λίγο αργότερα με την τολμηρή μαρτυρία της Σοφίας Μπεκατώρου και συνεχίζεται. Διατηρώ στο σημειωματάριό μου την επιγραμματική φράση της: «Η κακοποίηση είναι ένα πένθος που κουβαλάς για πάντα».

Η Γοργόνα του Garbati έπρεπε να κρατάει στο χέρι της το κεφάλι του βιαστή Weinstein και όχι του Περσέα, παρατήρησε εύστοχα κάποιος θεατής. Η δύναμη περνά επιτέλους στα χέρια των γυναικών, δήλωσαν ορισμένοι, κάπως πρώιμα νομίζω, γιατί οι βιασμοί δυστυχώς και οι ξυλοδαρμοί γυναικών συνεχίζονται ενώ οι «γυναικοκτονίες» πολλαπλασιάζονται δραματικά στον δυτικό «πολιτισμένο» κόσμο.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.