Τα δύο σημειωματάρια

Δύο βιβλία θα κυκλοφορήσουν φέτος στην Πολωνία για την προσωπικότητα και το έργο του Ρίσαρντ Καπισίνσκι, με αφορμή τα 90 χρόνια από τη γέννησή του. Η ξύλινη καλύβα, επίσης, όπου ζούσε εκείνος και η οικογένειά του μετά τον πόλεμο θα ανακαινιστεί και θα μετατραπεί σε κέντρο διδασκαλίας του ρεπορτάζ. To κυριότερο όμως είναι ότι, στη συγκεκριμένη χώρα αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη, θα τεθεί και πάλι το ζήτημα των ορίων ανάμεσα στα γεγονότα και τη μυθοπλασία.

Για τον Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ήταν ο «πραγματικός δάσκαλος της δημοσιογραφίας». H Mάργκαρετ Ατγουντ τον χαρακτήρισε «κορυφαίο μάρτυρα της εποχής μας» και το περιοδικό «Spiegel» τον ανακήρυξε σε «καλύτερο ρεπόρτερ του κόσμου». Κι αν ο Καπισίνσκι, εκτός και πέρα από όλα αυτά, ήταν ένας δημοσιογράφος που επινοούσε πράγματα, ένας ανταποκριτής που περιέγραφε καταστάσεις όπου δεν ήταν παρών, ένας επαγγελματίας ψεύτης;

«Είχε αυτό το τεράστιο προσόν να μπαίνει σε ένα μπαρ, ή ακόμη και να κάθεται στο κράσπεδο του δρόμου και να μιλά στον οποιονδήποτε σαν να ήταν ο αδελφός του», λέει στους «Financial Times» η Καταρζίνα Μεροτσκόφκσα-Μπραντ που πρωτομετάφρασε τον Καπισίνκι στα αγγλικά. Γύρισε, ας πούμε, όλη την Αιθιοπία με έναν οδηγό που οι γνώσεις του στα αγγλικά εξαντλούνταν σε δύο φράσεις, «problem» και «no problem», μίλησε με τους αυλικούς του Χαϊλέ Σελασιέ και έγραψε στο βιβλίο του «Ο Αυτοκράτορας» ότι η δουλειά ενός από αυτούς ήταν να γλιστράει μαξιλαράκια κάτω από τα πόδια του μονάρχη όταν καθόταν στον θρόνο. Είχε βέβαια και τις ατυχίες του: μια φορά που ήταν στο Κάιρο δέχθηκε την πρόταση ενός άγνωστου να του δείξει ένα τζαμί, για να διαπιστώσει λίγο αργότερα ότι τον είχαν ληστέψει.

‘Η μήπως τίποτα απ’ αυτά δεν συνέβη; Σε μια κριτική που έγραψε στο TLS το 2001, ο ανθρωπολόγος και ειδικός για την ανατολική Αφρική Τζον Ράιλ υποστήριξε ότι η παρουσίαση των Αφρικανών από τον Καπισίνσκι ήταν αυθαίρετη, υποκειμενική και παραπλανητική, ένας «Γκόνζο οριενταλισμός». Εννιά χρόνια αργότερα, σε μια βιογραφία 600 σελίδων, ο πολωνός δημοσιογράφος Αρτουρ Ντομοσλάφσκι έγραψε ότι ο διάσημος συμπατριώτης του παραβίαζε συστηματικά τους κανόνες της αγγλοσαξονικής δημοσιογραφίας. Σε κάποιο βιβλίο του, για παράδειγμα, ο Καπισίνσκι ισχυρίζεται ότι τα ψάρια της λίμνης Βικτόρια, στην Ουγκάντα, ήταν θηριώδη επειδή καταβρόχθιζαν τους ανθρώπους που σκότωνε ο Ιντι Αμίν, ενώ στην πραγματικότητα απλώς έτρωγαν μικρότερα ψάρια από τον Νείλο. Σε μια άλλη περίπτωση περιγράφει τη σφαγή του 1968 στο Μεξικό βεβαιώνοντας πως ήταν εκεί, ενώ στην πραγματικότητα δεν ήταν.

«Ο Καπισίνσκι ήταν μέντοράς μου, εξακολουθώ να πιστεύω ότι τα βιβλία του είναι πολύτιμα, ανήκουν όμως στη σφαίρα της φαντασίας», είχε πει τότε ο Ντομοσλάφσκι στην «Guardian». Τι σημαίνει αυτό για τη δημοσιογραφία, ιδιαίτερα σε μια εποχή που τα fake news αποτελούν μια οργανωμένη προσπάθεια υπονόμευσης όχι μόνο της αλήθειας, αλλά και της ίδιας της δημοκρατίας; Να διακηρύξουμε, μαζί με τον Τίμοθι Γκάρτον Ας, πως «όταν έχουμε τη Ρωσία που υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, και ότι ο καθένας μπορεί να λέει ό,τι θέλει, είναι σημαντικότερο από ποτέ να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στα γεγονότα και τον μύθο»;

Ο Καπισίνσκι είχε πάντα στα ταξίδια του δύο σημειωματάρια. Στο ένα έγραφε αυτά που έστελνε στο Πολωνικό Πρακτορείο Ειδήσεων, από το οποίο πληρωνόταν. Στο άλλο κρατούσε σημειώσεις από αυτά που έβλεπε, ώστε στη συνέχεια να τις χρησιμοποιήσει για τα βιβλία του. Τίποτα από αυτά που έστελνε στο πρακτορείο ή έγραφε στις εφημερίδες δεν έχει αμφισβητηθεί. Οι αμφιβολίες, ή οι διαψεύσεις, αφορούν πράγματα που αναφέρονται στα βιβλία του. Μα το να μπλέκεις τα δύο σημειωματάρια σημαίνει να χάνεις την ουσία, έγραψε προ ετών ο γνωστός δημοσιογράφος και συγγραφέας Νιλ Ατσερσον στην «Guardian». «Εν τέλει δεν υπάρχουν φωτισμένα σύνορα ανάμεσα στη λογοτεχνία και το ρεπορτάζ. O Καπισίνσκι πηγαινοερχόταν συνεχώς στις δύο πλευρές των συνόρων, πάντα ήξερε όμως σε ποια πλευρά βρισκόταν μια δεδομένη στιγμή. Σχολαστικός στη δημοσιογραφία του, προέβαινε σε επινοήσεις στα βιβλία του για να κάνει την αλήθεια ακόμη πιο αληθινή. Δεν ήταν ένας ψεύτης, αλλά ένας σπουδαίος αφηγητής ιστοριών».

Ο ίδιος ο Καπισίνσκι ρωτήθηκε κάποτε πώς θα περιέγραφε το είδος που υπηρετούσε. Και απάντησε ότι έγραφε για τα γεγονότα, τα πραγματικά γεγονότα της ζωής, χρησιμοποιώντας όμως τις τεχνικές της μυθοπλασίας. «Το γράψιμό μου», είπε, «είναι συνδυασμός τριών στοιχείων. Το πρώτο είναι το ταξίδι, όχι ως τουρισμός, αλλά ως εξερεύνηση, ως συγκέντρωση, ως σκοπός. Το δεύτερο είναι η ανάγνωση βιβλίων και άρθρων για το θέμα που με ενδιαφέρει. Και το τρίτο είναι ο στοχασμός, ως αποτέλεσμα του ταξιδιού και της ανάγνωσης».

Δεν μπορείς να πάψεις να μελετάς

Γεννημένος στο Πινσκ, στη σημερινή Λευκορωσία, ο Καπισίνσκι σπούδασε ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας. To 1964 έγινε ο πρώτος ξένος ανταποκριτής του Πολωνικού Πρακτορείου Ειδήσεων και τα επόμενα δέκα χρόνια ήταν «υπεύθυνος» για 50 χώρες. Υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας σε 27 επαναστάσεις και πραξικοπήματα και έγραψε πολλά βιβλία, από τα οποία τα γνωστότερα είναι «Ο Πόλεμος του Ποδοσφαίρου» (για την πολεμική σύγκρουση του 1969 ανάμεσα στην Ονδούρα και το Ελ Σαλβαδόρ με αφορμή δυο αγώνες ποδοσφαίρου), ο «Αυτοκράτορας» (για τον Χαϊλέ Σελασιέ της Αιθιοπίας), τα «Ταξίδια με τον Ηρόδοτο» (μια αντιπαραβολή των γεγονότων που έζησε με εκείνα που περιγράφει ο Ηρόδοτος) και το «Imperium» (για την πτώση της Σοβιετικής Ενωσης). Η δημοσιογραφία, είπε κάποτε, είναι ένα επάγγελμα όπου δεν μπορείς ποτέ να πάψεις να μελετάς, αφού η επικαιρότητα κυριαρχεί σε αυτό για το οποίο πρέπει να μιλάς.