«Ολοι νιώθουν εν δυνάμει ηθοποιοί, πρόκειται για τεράστια παρεξήγηση»

Φεβρουάριος του 1987, ο θάνατος του Καρόλου Κουν έχει προκαλέσει πολλές «Κασσάνδρες» να στοιχηματίζουν προβλέποντας το τέλος του Θεάτρου Τέχνης. Με τόση μάλιστα βεβαιότητα ώστε θα ήταν αδύνατον να μη διακρίνει κανείς στα λεγόμενά τους μια μορφή χαιρέκακης αναμονής για το επερχόμενο «τέλος». Το καράβι ή μάλλον πιο σωστά υπερωκεάνιο, το αποκαλούμενο Θέατρο Τέχνης, τρεισήμισι ακριβώς δεκαετίες μετά τον θάνατο του Κουν, όχι μόνο δεν καταποντίστηκε, αλλά συνέχισε την πορεία του με έναν τρόπο που θα τον επικροτούσε αναμφίβολα ο δημιουργός του. Με τη διανδρία Λαζάνη – Κουγιουμτζή στο τιμόνι τα αμέσως μετά τον θάνατο του Κουν χρόνια, για να παραλάβει τη σκυτάλη στη συνέχεια ο αλησμόνητος Διαγόρας Χρονόπουλος και τώρα πια – ένα «τώρα» που αριθμεί ήδη επτά χρόνια – η Μαριάννα Κάλμπαρη, το Θέατρο Τέχνης παραμένει μέσα στους σαρωτικούς, όσον αφορά τις αλλαγές τους, καιρούς, με τα έργα και τις παραστάσεις του, ένα σταθερό σημείο αναφοράς σε σχέση με την ψυχική, πνευματική και υπαρξιακή περιπέτεια ενός σταθερά και απροκάλυπτα αγωνιώντος ανθρώπου.

Με διανυμένη την πρώτη εικοσαετία του εικοστού πρώτου αιώνα, τι σημαίνει για ένα θέατρο οπουδήποτε στον κόσμο με την επωνυμία «Θέατρο Τέχνης» και ιδιαίτερα στην Ελλάδα σε σχέση με τη διεύθυνση του ομώνυμου θεάτρου όπως την ασκεί εδώ και αρκετά χρόνια η Μαριάννα Κάλμπαρη; «To 2022, το Θέατρο Τέχνης κλείνει ογδόντα χρόνια αδιάλειπτης καλλιτεχνικής δημιουργίας και θεατρικής εκπαίδευσης. Μιας μοναδικής για τα ελληνικά θεατρικά δεδομένα πορείας, που ξεκινά εν μέσω Κατοχής ο Κάρολος Κουν. Σε μια ιστορική στιγμή όπου κυριαρχούν ο φόβος, η βία, η φτώχεια, ο θάνατος, η ίδρυση ενός θεάτρου τι άλλο μπορεί να είναι εκτός από πράξη ουσιαστικής αντίστασης; Πράξη αληθινά επαναστατική; Ο Κουν εμπνέεται από το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας: από το μοντέλο συλλογικότητας, τη σχολή, τον τρόπο που δημιούργησε ο Στανισλάφσκι. Και αποφασίζει μέσα στον πόλεμο, σε μια εποχή που ο μόνος στόχος των ανθρώπων ήταν να καταφέρουν να επιβιώσουν, να ξεκινήσει κάτι εντελώς καινούργιο. Το δικό του “θέατρο τέχνης”. Αν αναρωτιέται κανείς πώς είναι δυνατόν υπό αυτές τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες να ιδρύεται ένα θέατρο, ας αναλογιστούμε ότι η τέχνη είναι η παρηγοριά και η δύναμή μας σε δύσκολους καιρούς. Μην το ξεχνάμε ειδικά σήμερα, που βρισκόμαστε εν μέσω ενός άλλου πολέμου…

Ο Κουν λοιπόν, αντλώντας δύναμη και έμπνευση από την εποχή του, τόλμησε να συγκεντρώσει γύρω του έναν πυρήνα ανθρώπων που ανέλαβε να εκπαιδεύσει προκειμένου να δημιουργήσει μια νέα σκηνική γλώσσα, μια νέα αισθητική, μια νέα φιλοσοφία στο ελληνικό θέατρο. Δεν ήταν εύκολο εγχείρημα και του πήρε χρόνο για να το πετύχει. Πέτυχε προφανώς χάρη στο απαράμιλλο ταλέντο του αλλά και χάρη στην ομοψυχία και την πίστη, την απόλυτη αφοσίωση όσων είχε συγκεντρώσει γύρω του – και ήταν πολλοί και σημαντικοί όλοι αυτοί – σε ένα κοινό όραμα.

Πού βρισκόμαστε ογδόντα χρόνια μετά; Κατ’ αρχάς σε μια εντελώς διαφορετική εποχή, με άλλα ήθη, άλλες ανάγκες. Οι άνθρωποι αναπόφευκτα φεύγουν, οι παραστάσεις αναπόφευκτα τελειώνουν. Ο χρόνος όμως δεν σταματά ποτέ και το θέατρο τον ακολουθεί καθώς είναι πάντα καθρέφτης της εποχής του.

Πιστεύω ότι τα πράγματα κρίνονται εν τέλει σε σχέση με τη διάρκειά τους και δεν είναι τυχαίο που το Θέατρο Τέχνης αντέχει τόσα χρόνια. Πέρασε και θα συνεχίσει να περνάει από σαράντα κύματα, όμως αντέχει χάρη στο πάθος και την επιμονή των ανθρώπων που το αγαπούν και το στηρίζουν μέχρι σήμερα, των συνεργατών, καλλιτεχνών και μη, αλλά και των ανθρώπων που μιλούν για αυτό, που έρχονται σε αυτό όπως πηγαίνει κανείς σε ένα σπίτι γνώριμο και αγαπημένο. Και αυτό είναι κάτι σπάνιο και εξαιρετικά πολύτιμο.

Αυτό που προσπαθούμε, αυτό που έχει νόημα να κάνουμε σήμερα, είναι να μη σταματάμε να δημιουργούμε. Να μη σταματάμε να προχωράμε. Να μην προδίδουμε τις αρχές αυτού του θεάτρου, αλλά και να συνδεόμαστε με την εποχή μας. Δεν υπάρχει Κάρολος Κουν σήμερα και ούτε μπορεί κανείς να μιλήσει για τη συνέχειά του. Υπάρχει όμως και πρέπει να υπάρχει συνέχεια του Θεάτρου Τέχνης. Υπάρχουν καλλιτέχνες και κοινό που βλέπουν το θέατρο αυτό ως – ας μου επιτραπεί η έκφραση – μια ιερή και υψηλής αξίας και ήθους διαδικασία συνόλου. Αυτή πρέπει να είναι κατά τη γνώμη μου η μετεξέλιξη της φιλοσοφίας και του χώρου που ίδρυσε ογδόντα χρόνια πριν ο Κουν».

«Καμία τέχνη δεν κατακτάται χωρίς κόπο»

Διακρίνει άραγε το ενδεχόμενο να σχηματιστεί στο μέλλον ένας «αστερισμός» συγγραφέων, όπως αυτός που ανέδειξε από τα μέσα του περασμένου αιώνα το Θέατρο Τέχνης, δηλαδή τον Ιάκωβο Καμπανέλλη, τη Λούλα Αναγνωστάκη, τον Δημήτρη Κεχαΐδη, τον Γιώργο Σκούρτη αλλά και άλλους;

«Επιτρέψτε μου να απαντήσω θέτοντας προηγουμένως κάποια ερωτήματα: Πώς κατάφερε να σχηματιστεί ο περίφημος “αστερισμός” θεατρικών συγγραφέων που αναδείχτηκε από το Θέατρο Τέχνης; Πού οφείλεται εκείνο το φοβερό ρεύμα που διαμόρφωσε τη νεότερη ελληνική δραματουργία; Γιατί δεν έχει εμφανιστεί έκτοτε κάτι αντίστοιχο; Πρώτα από όλα, ας ξεκαθαρίσουμε ότι αν δεν υπήρχε ο Κουν θα ήταν πολύ δύσκολο να είχε εμφανιστεί εκείνη η μοναδική ομάδα συγγραφέων. Γιατί ο Κουν – που μην ξεχνάμε ότι με πάθος και επιμονή αναζητούσε τη σύγχρονη ελληνικότητα – δεν έδωσε απλώς ευκαιρίες σε σύγχρονούς του θεατρικούς συγγραφείς: τους προσέφερε ένα σπίτι και μια πατρική καθοδήγηση. Είχε ξεχωριστή και μοναδική συνεργασία με κάθε έναν από αυτούς. Δεν ανέβαζε απλώς τα έργα τους: ήταν δίπλα τους, τους ωθούσε να γράψουν, να σβήσουν, να ξαναγράψουν, να δοκιμάσουν, να παλέψουν με τα κείμενά τους. Και εκείνοι τον άκουγαν προσεκτικά γιατί ήξεραν ότι η δική του ματιά ήταν ικανή να ανοίξει νέους δρόμους στο μυαλό και το έργο τους.

Σήμερα, είναι γεγονός ότι η δραματουργία πάσχει διεθνώς. Θεατρικοί συγγραφείς υπάρχουν πολλοί, ειδικά στη χώρα μας πάρα πολλοί, όπως υπάρχουν και πάρα πολλοί ηθοποιοί και σκηνοθέτες. Γιατί όμως δεν συναντάμε συχνά αξιόλογα έργα; Η απάντηση είναι σύνθετη: κατ’ αρχάς, το γεγονός ότι γράφουν πολλοί άνθρωποι δεν σημαίνει ότι γράφονται και περισσότερα καλά έργα. Το γράψιμο είναι ένας πολύ προσιτός τρόπος έκφρασης: αρκεί ένας υπολογιστής, ένα χαρτί. Οσον αφορά την υποκριτική: όλοι νιώθουν εν δυνάμει ηθοποιοί. Θεωρούν ότι για να γίνουν ηθοποιοί ή σκηνοθέτες δεν απαιτείται η ειδική, μακροχρόνια εκπαίδευση και μελέτη που απαιτείται λόγου χάρη από έναν μουσικό ή έναν χορευτή…

Πρόκειται φυσικά για τεράστια παρεξήγηση. Καμία γνώση, καμία τέχνη δεν κατακτάται χωρίς κόπο, θυσίες, πάθος και βέβαια ταλέντο. Και δυστυχώς δεν αρκεί κανείς να θέλει. Πρέπει να μπορεί, να προσπαθεί σκληρά και να έχει την τύχη να βρεθεί με τους κατάλληλους ανθρώπους την κατάλληλη στιγμή. Είναι υπέροχο που τόσοι πολλοί άνθρωποι θέλουν να ασχολούνται με το θέατρο και πρέπει να συνεχίσουν να ασχολούνται. Είναι διαφορετικό όμως να μου αρέσει το θέατρο και διαφορετικό να αποφασίζω να αφοσιωθώ επαγγελματικά σε αυτό.

Δεν είμαι από τους νοσταλγούς του παρελθόντος. Χαίρομαι που ζούμε σε μια εποχή που έχει σημειώσει τεράστια πρόοδο στην τεχνολογία και τα ήθη. Παράλληλα όμως ζούμε σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αφοσιωθούν σε κάτι ή σε κάποιον. Μια εποχή όπου η εικόνα και οι γρήγοροι ρυθμοί κυριαρχούν σε κάθε πεδίο. Ομως το θέατρο βασίζεται στον λόγο και έχει ανάγκη από άλλους χρόνους, άλλη γλώσσα και κώδικες.

Πιστεύω ότι νέος αστερισμός θεατρικών συγγραφέων ίσως δημιουργηθεί – και μακάρι να δημιουργηθεί και πάλι στο Θέατρο Τέχνης – αν δοθεί χώρος, χρόνος και καθοδήγηση σε ταλαντούχους συγγραφείς ανοιχτούς στην κριτική, τη μελέτη και τη σκληρή δουλειά. Αν δοθεί βήμα σε άξιους δημιουργούς που επιθυμούν να αφοσιωθούν επαγγελματικά στη θεατρική γραφή. Το Θέατρο Τέχνης βέβαια αδυνατεί χωρίς την υποστήριξη της πολιτείας να τους καλέσει σε μια τέτοια ουσιαστική και επαγγελματική συνθήκη. Με λίγα λόγια, έχουμε πολύ καλές προθέσεις, μας χρειάζονται όμως και οι κατάλληλες προϋποθέσεις».

Ποιες είναι οι πρώτες  αναμνήσεις όσον αφορά θεατρικές παραστάσεις που είδε και σε ποιον βαθμό τις θεωρεί υπεύθυνες για την επιλογή της να γίνει ηθοποιός και σκηνοθέτρια; «Οι πρώτες μου ισχυρές θεατρικές αναμνήσεις είναι από παραστάσεις του Θεάτρου Τέχνης και του Εθνικού Θεάτρου. Παραστάσεις που προφανώς επηρέασαν την αισθητική και τις αναζητήσεις μου. Αγαπούσα από μικρή το θέατρο. Συνηθίζαμε μάλιστα να “ανεβάζουμε παραστάσεις” με τα τρία αδέρφια μου. Πολύ συχνά ο “θίασος” μεγάλωνε καθώς συμπεριλάμβανε και τα ξαδέρφια μας. Συνήθιζα να γράφω τα κείμενα ή να κάνω θεατρικές διασκευές διηγημάτων, να σκηνοθετώ τις παραστάσεις μας, ενίοτε να παίζω. Ολο αυτό ήταν βέβαια ένα πολύ ωραίο παιχνίδι, ένα παιχνίδι που αρέσει σε πολλά παιδιά. Ομως η εμπειρία που μέτρησε περισσότερο μέσα μου ήταν όταν έπαιξα στα δεκαπέντε μου χρόνια την “Πιο δυνατή” του Στρίντμπεργκ στον θεατρικό όμιλο της Σχολής Μωραΐτη, με την καθοδήγηση του καθηγητή μου Κώστα Παπαϊωάννου. Ηταν για μένα μια εξαιρετικά έντονη και αποκαλυπτική εμπειρία… Τότε πρωτοσκέφτηκα ότι η δική μου ζωή θα ήθελα να είναι εκεί, στη σκηνή. Τότε συνειδητοποίησα πόσο βαθιά ήταν η ανάγκη μου να εκφράζομαι μέσα από το θέατρο. Πώς να το πω, όσο μελό κι αν ακούγεται, για πρώτη φορά η καρδιά μου χτύπησε αλλιώς. Από εκείνη τη μέρα ήξερα ότι θα μπορούσα να ασχοληθώ με πολλά πράγματα στη ζωή μου, γιατί πάντα με ενδιέφεραν πολλά πράγματα, αλλά τίποτε δεν θα έκανε ποτέ την καρδιά μου να χτυπάει με αυτόν τον τρόπο».

«Εχουμε ανάγκη από σπουδαίες ιστορίες»

Ποιο μεγάλο έργο της πεζογραφίας, ελληνικής ή ξένης, που θα θεωρούνταν πολύ δύσκολο να μεταφερθεί στο θέατρο, θα ήθελε παρ’ όλα αυτά να το δει στη σκηνή; «Σχεδόν όλα τα μεγάλα έργα έχουν μεταφερθεί στο θέατρο, ειδικά τα τελευταία χρόνια. Το γεγονός αυτό βέβαια χρήζει ερμηνείας που συνδέεται άμεσα με τα όσα ανέφερα προηγουμένως: σημαντικά έργα πεζογραφίας ανεβαίνουν σε όλο τον κόσμο, πρώτον γιατί έχουμε ανάγκη από μεγάλα κείμενα, σπουδαίες ιστορίες, που δεν συναντάμε πλέον καθόλου συχνά στη σύγχρονη θεατρική γραφή. Επίσης, αυτές οι ιστορίες συνήθως παρουσιάζονται στη σκηνή σχετικά έως ελάχιστα δραματοποιημένες, καθώς υπάρχει τάση να διατηρείται το στοιχείο της αφήγησης, κάτι εξίσου ενδεικτικό για τις ανάγκες και τον χαρακτήρα της εποχής μας. Στο θέατρο έχουμε πλέον ανάγκη να κάνουμε αυτό που δεν συμβαίνει συχνά στη ζωή: να αφηγηθούμε και να μας αφηγηθούν κάτι όχι μέσα από βιντεάκια και φωτογραφίες. Οχι μέσα από αναρτήσεις. Μέσα από τη δύναμη του λόγου. Τέλος, ας αναφέρω και έναν πιο “ποταπό” λόγο για τον οποίο, τουλάχιστον στη χώρα μας, συχνά επιλέγονται να μεταφερθούν στη σκηνή μεγάλα κείμενα της πεζογραφίας: τον εμπορικό. Ντοστογέφσκι και Τολστόι είναι περισσότερο εμπορικοί από έναν σύγχρονο έλληνα ή ξένο θεατρικό συγγραφέα… Προσωπικά αγαπώ πολύ τη λογοτεχνία και έχω διασκευάσει αρκετά λογοτεχνικά κείμενα για το θέατρο. Συνειδητοποιώ όμως ότι κανένα δεν ήταν “μεγάλο” έργο. Ηταν ιστορίες που ήθελα να αφηγηθώ πάνω στη σκηνή. Ισως γιατί μου αρέσει πολύ να λέω καινούργιες ιστορίες, να συστήνω κείμενα. Αναφέρω πάντως κάποια αγαπημένα – και δύσκολο κατά τη γνώμη μου να μεταφερθούν σκηνικά -αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Δεν ξέρω αν έχει ανέβει κάποιο από αυτά: “Το κόκκινο και το μαύρο” του Σταντάλ, “Αισθηματική αγωγή” του Φλομπέρ, “Παναγία των λουλουδιών” του Ζενέ, “Ανθρωπος χωρίς ιδιότητες” του Μούζιλ, “Ερωτας στα χρόνια της χολέρας” του Μάρκες».

«Να κυνηγάμε σχέδια και όνειρα, όχι την επιβίωση»

Πώς θα περιέγραφε το προσωπικό της όραμα, και αν η λέξη «όραμα» ακούγεται βαριά, πώς θα περιέγραφε τους προσωπικούς της στόχους όσον αφορά το μέλλον του Θεάτρου Τέχνης; «Θα ήθελα το Θέατρο Τέχνης να γίνει μόνιμο σπίτι για μια σταθερή ομάδα καλλιτεχνών που θα εναλλάσσεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα. Μια ομάδα με αισθητική και όραμα που συνάδουν με τις αρχές του Θεάτρου Τέχνης. Μια σχετικά μικρή ομάδα που θα αποτελείται από συγγραφείς, σκηνοθέτες, εικαστικούς, μουσικούς, χορευτές, ηθοποιούς που θα συνεργάζονται στενά και ουσιαστικά μεταξύ τους προκειμένου να δημιουργούν παραστάσεις σύγχρονης αλλά και κλασικής δραματουργίας. Αυτό συμβαίνει κατά κάποιον τρόπο και τώρα, αλλά οι περισσότεροι συνεργάτες κάνουν μία, το πολύ δύο παραγωγές και φεύγουν. Το  Θέατρο δεν μπορεί να τους κρατήσει. Μόνο αν η πολιτεία στηρίξει το Θέατρο Τέχνης με πάγια χρηματοδότηση θα μπορέσει να υπάρξει συγκέντρωση δυνάμεων, χρόνος για έρευνα, αφοσίωση στα πράγματα. Μόνο τότε θα μπορέσει το Θέατρο Τέχνης να προτείνει κάτι άλλο, κάτι νέο και να μην τρέχουμε κυνηγώντας την επιβίωση αλλά ουσιαστικά σχέδια και όνειρα. Θα ήθελα το Θέατρο Τέχνης να είναι ένας χώρος ζυμώσεων, αναζήτησης, ανταλλαγής απόψεων και θέσεων πάνω στην τέχνη. Ενας χώρος θεατρικής δημιουργίας αλλά και εκπαίδευσης για όλους, επαγγελματίες και μη. Ενας χώρος που θα αξιοποιεί το παρελθόν του (αυτό αφορά και το φλέγον ζήτημα της διάσωσης του αρχείου) αλλά θα κοιτάζει στο μέλλον. Ενας χώρος όπου κοινό και δημιουργοί θα μπορούν να συνδεθούν ουσιαστικά τόσο μεταξύ τους, όσο και με την ίδια την εποχή τους».

1896

Λ. Κηφισίας 37Α, Μαρούσι, εντός εμπορικού κέντρου Golden Hall

Σαλάτα πράσινη με καραμελωμένα σύκα, καρύδια, βινεγκρέτ, απάκι και κατσικίσιο τυρί       €12,50

Μοσχαρίσιο συκώτι γάλακτος σοφρίτο με δεντρολίβανο και τραγανό πατατάκι                  €8,50

Κριθαράκι με μανιτάρια, κρέμα από τυρί Σαν Μιχάλη και τριμμένο φουντούκι                  €12,50

Μοσχαρίσιο χτένι κοκκινιστό με κουσκουσάκι και ξηρή μυζήθρα                  €18

Cheesecake με ελληνικό τυρί κρέμα και κομπόστα από φρέσκες φράουλες με λάιμ                  €8

Σύνολο €59,5