Στην πόλη των φαντασμάτων

Πριν από μερικές εβδομάδες, παρακολουθώντας στην τηλεόραση μια συνέντευξη με τον Αλμπερτ Μπουρλά, που είναι εβραίος Θεσσαλονικιός της Διασποράς, μου έκανε εντύπωση ότι ο ερωτών μιλούσε κατ’ επανάληψη για μια Θεσσαλονίκη που έχασε «τους Εβραίους της και τους Αρμένιούς της». Προσπάθησα να βρω τη σύνδεση των δύο εθνικών κοινοτήτων και επιβεβαίωσα ότι δεν υπάρχει. Η αρμενική κοινότητα της Θεσσαλονίκης, όντως μεγάλη και ισχυρή τον 19ο αιώνα έως και τον Μεσοπόλεμο, αποδυναμώθηκε μετά τον πόλεμο όταν, από το 1946, μεγάλο μέρος της αναχώρησε για τη Σοβιετική Αρμενία και όσοι απέμειναν σε μεγάλο ποσοστό ενσωματώθηκαν στον εθνικό κορμό (Κωστής Α. Τσιούμης, «Μειονοτικές ομάδες στην Ελλάδα», εκδ. Ζυγός, 2008). Η ισραηλινή κοινότητα Θεσσαλονίκης, αντίθετα, είχε παρουσία από την αρχαιότητα που γιγαντώθηκε τον 15ο αιώνα, επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όταν συνέρρευσαν στην πόλη διωγμένοι από την Ισπανία Σεφαραδίτες. Η κοινότητα αυτή, που άκμασε πολιτιστικά, ξεκληρίστηκε από τους ναζί κατακτητές. Περίπου 50.000 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης χάθηκαν στα στρατόπεδα θανάτου – ενώ ταυτόχρονα η ελληνική πολιτεία οικειοποιήθηκε τον χώρο του νεκροταφείου τους, οι περιουσίες τους καταπατήθηκαν και το πολεμικό κράτος αντιμετώπισε την εβραϊκή κοινότητα σαν κοινότητα φαντασμάτων (βλ. και Μαρκ Μαζάουερ, «Η πόλη των φαντασμάτων», εκδ. Αλεξάνδρεια, 2006). Μόνο τις τελευταίες δεκαετίες άλλαξε αυτή η πολιτική – και ένα από τα πρόσωπα που έκανε τα πάντα για τη συμφιλίωση της πόλης με το παρελθόν ήταν ο πρώην δήμαρχος Θεσσαλονίκης, ο Γιάννης Μπουτάρης.

Αλλά, απ’ ό,τι καταλαβαίνω, υπάρχει ένα βαθύ ανάχωμα απέναντι στην αλήθεια από δυνάμεις που θεωρούν ότι πρέπει να κρύβουμε μελανές σελίδες του εθνικού παρελθόντος, ότι το αληθές που ζητάει ο Διονύσιος Σολωμός για το έθνος είναι σχετικό. Είναι μια επιζήμια θέση, που την υποκινεί μια κουτοπόνηρη εθνικοφροσύνη. Ακόμα ζωντανή.

Με μια τέτοια κουτοπόνηρη εθνικοφροσύνη έχω την εντύπωση ότι ο σημερινός δήμαρχος Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνος Ζέρβας αντιμετωπίζει το θέμα της πλατείας Ελευθερίας, του χώρου όπου το 1942 καταγράφηκαν (και εξευτελίστηκαν) οι Εβραίοι από τους Ναζί, μερικούς μήνες πριν οδηγηθούν στο Αουσβιτς. Σήμερα, στην πλατεία Ελευθερίας βρίσκεται το μνημείο του Ολοκαυτώματος – αλλά, αν δεν ξέρεις, το προσπερνάς, σαν να μην υπάρχει.

Διότι η πλατεία λειτουργεί ως υπαίθριο πάρκινγκ – και θα συνεχίσει να έχει αυτή τη χρήση, «προσωρινά» λέει ο δήμαρχος, ώσπου να κατασκευαστεί υπόγειο γκαράζ. Αλλά η απότιση μνήμης, μάλιστα μιας τόσο ζωτικής μνήμης για την ταυτότητα της Θεσσαλονίκης, δεν μπορεί να περιμένει πότε θα διευκολυνθεί ο δήμαρχος.

Ο Γιάννης Μπουτάρης κινήθηκε στον αντίποδα. Με τόλμη τράβηξε αποφασιστικά το πέπλο της σιωπής (και εν μέρει της ενοχής), αποκαλύπτοντας το εβραϊκό παρελθόν της πόλης, που επί της δημαρχίας του έπαψε να είναι η πόλη των φαντασμάτων. Δεν έπαιξε απλώς ένα παιχνίδι για την ταυτότητα. Η εξωτερική πολιτική της χώρας, που στηρίζεται στη θερμή σχέση της Ελλάδας με το κράτος του Ισραήλ, στηρίχτηκε σοβαρά στις επιλογές του Μπουτάρη. Θα ήταν ευχάριστη συγκυρία η συνέχιση εκείνης της πολιτικής και από τους επιγόνους του στον δημαρχιακό θώκο.

Δεν είναι εύκολο, το καταλαβαίνω, να είσαι εκλεκτός της Δεξιάς και ταυτόχρονα οπαδός της ανοιχτής κοινωνίας. Αλλ’ οι πολιτικοί που υπόσχονται την υπέρβαση οφείλουν να υπερβαίνουν τις βουλήσεις του ακροατηρίου τους, χάριν και του εθνικού συμφέροντος αλλά και της εθνικής αλήθειας. Οι κοινωνίες που πάνε μπροστά δεν στρουθοκαμηλίζουν, δεν κρύβουν το παρελθόν τους. Χωρίς την κατανόηση αυτού του παρελθόντος, θα είναι ανάπηρο το μέλλον.