Το πρώτο έτος της πανδημίας: ελπίδες και αγωνίες

Την τελευταία εβδομάδα του 2020, τα νέα της πανδημίας είναι ανάμεικτα: αρχίζουν μεν οι εμβολιασμοί στις αναπτυγμένες χώρες αλλά ταυτόχρονα εξαπλώνεται ένα μεταλλαγμένο στέλεχος του κορωνοϊού («βρετανική» μετάλλαξη). Στους μήνες που θα ακολουθήσουν, ο πλανήτης θα δοκιμαστεί από την απόλυτη καταιγίδα που θα σχηματίσουν οι αλλεπάλληλες μεταλλάξεις του κορωνοϊού και η ευρύτατη αμφισβήτηση των εμβολίων.

Η εξιστόρηση όμως της πολιτικής και κοινωνικής αντίδρασης στο πεδίο της πανδημίας στους πρώτους δώδεκα μήνες μάς επιτρέπει να συναγάγουμε ορισμένα ασφαλή συμπεράσματα ως προς τον τρόπο διαχείρισης της κρίσης.

1. Παρά τις προειδοποιήσεις πολλών επιστημόνων, η πανδημία αιφνιδίασε τους πάντες. Οι πολιτικές ηγεσίες έδειξαν ότι δεν είχαν ασχοληθεί με τα όποια σχέδια αντιμετώπισης πανδημιών, τα δε ΜΜΕ και οι κοινωνίες αγνοούσαν τον κίνδυνο. Εξάλλου, η επιτυχής αντιμετώπιση πολλών επιδημιών της περασμένης 20ετίας δημιούργησε την ψευδαίσθηση ότι δεν υπήρχε κίνδυνος και επιβράδυνε τα παγκόσμια αντανακλαστικά.

2. Αν και στους πρώτους μήνες υπήρξαν διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών στην αξιολόγηση και την αντιμετώπιση της πανδημίας, με την πάροδο του χρόνου κυριάρχησαν οι ομοιότητες. Οι θεωρίες περί μιας απλής γρίπης που θα περάσει σύντομα κατέληξαν στα αζήτητα της ιστορίας, ενώ η πεποίθηση ότι η πολιτική της ανοσίας της αγέλης θα φέρει τη λύση εγκαταλείφθηκε. Ετσι, εφαρμόστηκε σχεδόν παντού μια συνεχής εναλλαγή περιοριστικών μέτρων και μέτρων χαλάρωσης ανάλογα με τις διακυμάνσεις της πανδημίας.

3. Σε ορισμένες χώρες (όπως ΗΠΑ και Βραζιλία), η αντιμετώπιση της πανδημίας έγινε αντικείμενο έντονης ιδεολογικής διαμάχης με βαρύτατο τίμημα σε ανθρώπινες ζωές και αμφίβολα οφέλη για την οικονομία.

4. Ολα τα μέτρα που ελήφθησαν το 2020 αποδείχθηκε ότι είχαν προσωρινή μόνο αποτελεσματικότητα κι αυτό γιατί δεν μπορούσαν να εφαρμοστούν επ’ άπειρον. Οι οικονομικές συνέπειες των παρατεταμένων απαγορευτικών, αλλά και η κόπωση πολιτών και κρατικού μηχανισμού, οδηγούσαν αναπόφευκτα στην άρση των μέτρων πριν από τον πλήρη εκμηδενισμό των κρουσμάτων, με αποτέλεσμα να ανακάμπτει η πανδημία.

5. Στο οικονομικό πεδίο, όλες οι κυβερνήσεις ακολούθησαν δαπανηρές αλλά αναγκαίες πολιτικές για την προστασία των εργαζομένων, των επιχειρήσεων και την αποφυγή μιας αυτοτροφοδοτούμενης παρατεταμένης ύφεσης.

6. Η τάση αμφισβήτησης της ύπαρξης του κορωνοϊού, των μέτρων προστασίας, αλλά και των εμβολίων, αν και δεν έγινε πλειοψηφική, προκάλεσε κοινωνικές και πολιτικές αναταράξεις που, αν μη τι άλλο, δημιούργησαν (και δυστυχώς συνεχίζουν να δημιουργούν) προσκόμματα στην αντιμετώπιση της πανδημίας. Τέτοιες ακραίες προσεγγίσεις, με πρωτοστατούντες «ιδιόρρυθμους» (στην καλύτερη περίπτωση) επιστήμονες και περιθωριακούς πολιτικούς, όταν υιοθετούνται από μια δυναμική μειοψηφία πολιτών, αναδεικνύουν, και μάλιστα σε περίοδο κρίσης, ένα επικίνδυνο πολιτικά και κοινωνικά φαινόμενο.

Σχεδόν δύο χρόνια μετά την έναρξη της πανδημίας και με σχεδόν 5,5 εκατομμύρια νεκρούς παγκοσμίως μέχρι τώρα, ο επίλογος αυ τής της τραγωδίας δεν έχει γραφτεί ακόμη και τα όποια συμπεράσματα θα αργήσουν να οριστικοποιηθούν. Είναι όμως βέβαιο ότι η πανδημία επιβεβαίωσε με τραγικό τρόπο ότι μία από τις βασικότερες συγκρούσεις στο μέλλον θα είναι μεταξύ της επιστήμης και του παραλογισμού που προκαλεί η παραπληροφόρηση. Μια παραπληροφόρηση που χάρη στην τεχνολογία (που δημιουργεί η επιστήμη!) έχει αποκτήσει ένα παγκόσμιο και δυστυχώς ευάλωτο ακροατήριο.

Η δρ Βαρβάρα Γεωργοπούλου έχει συγγράψει με τον δρα Θάνο Παπαϊωάννου βιβλίο με τίτλο «Ηγεσία, πολιτική και πανδημία: Η πρώτη αντίδραση σε οκτώ χώρες» (Δεκέμβριος 2020, εκδ. Σάκκουλα)