5 βιβλία για τη Σμύρνη και το 1922

Η επιλογή δεν είναι εξαντλητική, καθώς μέσα στη χρονιά αναμένονται αρκετές εκδόσεις ως υπόμνηση για τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή και την υποδοχή των προσφύγων. Εδώ επιλέγουμε βιβλία από την πρόσφατη παραγωγή του 2021

Η οδυνηρή πορεία στην Αλμυρά Ερημο

Η εξιστόρηση του Θανάση Πέτρου ξεκινάει με «κινηματογραφικά» στιγμιότυπα: οι στρατιώτες του 6ου λόχου του 2ου Συντάγματος πεζικού της ΧΙΙΙ Μεραρχίας εισχωρούν στο τουρκικό έδαφος, με στόχο να καταλάβουν το Ουσάκ. Κουβαλούν άνωθεν εντολές, αλλά και τις κακουχίες που συσσωρεύονται. Η αίσθηση ανημπόριας, η κόπωση, το νερό που λιγοστεύει βρίσκουν την τέλεια αντανάκλαση στο άνυδρο τοπίο, την Αλμυρά Ερημο που πρέπει να διασχίσουν, τους τσέτες που καιροφυλακτούν. Στα κάδρα του ο έμπειρος πλέον εικονογράφος χωράει τους σπασμούς της Μεγάλης Ιδέας, τις κραυγές και τους ψιθύρους των στρατιωτών που βλέπουν να απομακρύνονται 500 χιλιόμετρα μακριά από τη Σμύρνη, χωρίς να ακολουθούν έναν κεντρικό σχεδιασμό και χωρίς να γνωρίζουν τις προθέσεις του Κεμάλ Ατατούρκ. Οπως συμβαίνει σε κάθε graphic novel που σέβεται εξίσου την Ιστορία και τη μυθοπλασία, η μεγάλη εικόνα συντίθεται από τα μικροπάθη των χαρακτήρων. Ο Σμυρνιός Γιώργης Αραμπατζής, που αφηγείται, είναι ο πιστός στρατιώτης, που μάλιστα κατατάσσεται στον ελληνικό στρατό μετά την άφιξή του από το Γκέρλιτς (το θέμα του προηγούμενου κόμικ του Θ. Πέτρου). Ο Νικολάου είναι ο φοιτητής Φιλολογίας που βρίσκει διέξοδο στις ιστορίες από την αρχαιότητα για να ξεχάσει τη μαυρίλα του τοπίου. Ο «Μπόγιας» είναι ο σκληροτράχηλος στρατιώτης που ξεχάστηκε στην καρδιά του σκότους: ξεκοιλιάζει Τούρκους χαμογελώντας, βιάζει Τουρκάλες στο πέρασμά του, δεν διστάζει να κλέψει το φαγητό από συμπολεμιστές του. Ανάμεσα στις μικροϊστορίες τους «εισχωρούν» και οι άνθρωποι που κινούν τα νήματα: ο Βενιζέλος, που θα χάσει τις εκλογές, οι φιλοβασιλικοί στρατιωτικοί, ο διοικητής Στρατιάς Χατζηανέστης (ένας από τους «έξι» στη διαβόητη δίκη), ο αντιστράτηγος Παπούλας. Το τελευταίο καρέ είναι η ανάμνηση μιας Σμύρνης έτσι όπως ποτέ ξανά δεν θα την αντικρίσει ο Αραμπατζής μετά τον αποχωρισμό με την οικογένειά του…

Η νέα βιογραφία του Χρυσοστόμου Σμύρνης

«Ενθυμούμαι τον τρόπον με τον οποίον εσύρετο ο ατυχής Μητροπολίτης εις την μαρμαρίνην σκάλαν του Κονακιού, με τί φωνές, με τί βρισιές, με τί κατάρας και βλασφημίας, και φρίττω ακόμη εις την πλέον οδυνηρήν ανάμνησιν της ζωής μου… Σας βεβαιώνω πως η αγανάκτησίς μου είχε ξεχειλίσει…». Η μαρτυρία ανήκει σε έναν εχθρό του Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου, ο οποίος λίγο μετά παραδόθηκε στον τουρκικό όχλο για να λιντσαριστεί στις 28 Αυγούστου 1922. Ανήκει στον τούρκο αξιωματικό Οσμάν Φεϊτζή, ο οποίος διηγήθηκε τις τελευταίες οδυνηρές στιγμές του ιερωμένου στον δημοσιογράφο Σταύρο Κουκουτσάκη, σε συνέντευξη που δημοσιεύτηκε στην «Ακρόπολη» το 1924. Διασώζεται πλέον και στη νεότερη βιογραφία του 40χρονου ιστορικού Αθανάσιου Μπιλιανού (εκδ. Αρμός), που κυκλοφόρησε μέσα στο 2021. Ο συγγραφέας αναπλάθει όλα τα μεγάλα γεγονότα στη διαδρομή του Χρυσοστόμου – από τη γέννηση στην Τρίγλια της Μ. Ασίας, τις σπουδές στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης και την υπηρεσία του ως Πρωτοσύγκελου στην πατριαρχική αυλή έως τη Μητρόπολη Δράμας, τον Μακεδονικό Αγώνα και τη Σμύρνη. Παράλληλα, ανοίγει την εικόνα στο πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον κάθε εποχής (μαζί με το μαρτύριο του Μητροπολίτη, για παράδειγμα, παίρνει θέση για τον Εθνικό Διχασμό, όπως και τις ευθύνες των πολιτικών ηγετών και των ξένων Δυνάμεων).

Η ζωή στην Ελλάδα μετά την Καταστροφή

«Είναι ξεκάθαρο, από τις μαρτυρίες που έχω συγκεντρώσει, ότι την κατάσταση σ’ αυτή την περιοχή (σ.σ.: τη Σμύρνη), αν και είναι αναμφίβολα σοβαρή, θα μπορέσουν να τη διαχειριστούν οι τουρκικές Αρχές χωρίς μεγάλη εξωτερική βοήθεια. Το πρόβλημα εκεί δεν συγκρίνεται σε βαρύτητα με την κατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα. Ηδη μέσα στα σύνορά της έχουν περάσει άνθρωποι ελληνικής και αρμενικής καταγωγής, που φτάνουν ούτε λίγο ούτε πολύ τις 900.000». Η καταγραφή προέρχεται από την Εκθεση Νάνσεν (εδώ σε πρόχειρη δική μας μετάφραση), την οποία ο νορβηγός διπλωμάτης υποβάλλει στις 18 Νοεμβρίου 1922. Πλέον ερανίζεται στον  τόμο «Πτυχές της αποκατάστασης των προσφύγων, 1922 – 1930», ο οποίος κυκλοφορεί από την Τράπεζα της Ελλάδος (σειρά «Τεκμήρια από το Ιστορικό Αρχείο», υπεύθυνος Ανδρέας Κακριδής, Αρχείο Εμμανουήλ Τσουδερού). Έμφαση εδώ δίνεται σε πτυχές που αφορούν το έργο των κρατικών υπηρεσιών, του Ταμείου Περιθάλψεως Προσφύγων και της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων, η οποία συστήνεται στις 13 Οκτωβρίου 1923. Σε επιστολή του Ταμείου Περιθάλψεως του 1924, για παράδειγμα, διαβάζουμε ότι ο πρώτος απολογισμός μετά τη δημιουργία καταυλισμών αντιστοιχεί σε 18.569 δωμάτια στο σύνολο της επικράτειας (ενδεικτικά: 6.080 στην Κοκκινιά, 2.860 στο Παγκράτι, 800 στον Βόλο). Επιπλέον, παρουσιάζονται οι συζητήσεις των ξένων εκπροσώπων της ΕΑΠ και της ελληνικής κυβέρνησης που προσέρχονται στη Γενεύη κάθε τρεις μήνες για να εκθέσουν την πρόοδο των εργασιών τους, με βάση τα εμπιστευτικά (τότε) πρακτικά από τις συνεδριάσεις της Δημοσιονομικής Επιτροπής της Κοινωνίας των Εθνών.

Η ανταλλαγή πληθυσμών με τα μάτια ενός Νορβηγού

Ταξιδεύοντας με το αυτοκίνητο από την Κωνσταντινούπολη προς τη Θράκη το φθινόπωρο του 1922 ο Νορβηγός Φρίντγιουφ Νάνσεν, ύπατος αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών, βλέπει στους δρόμους συνεχόμενες ροές ανθρώπων, ζώων και κάρων. Ηταν το καραβάνι των προσφύγων που κατευθυνόταν προς τη Βόρεια Ελλάδα, το ίδιο που σε άλλο τμήμα – στην Ανατολική Θράκη – έβλεπε και ο Ερνεστ Χεμινγκγουέι, ανταποκριτής τότε της «Toronto Daily Star». «Η ανθρώπινη ζωή δεν έχει σήμερα περισσότερη αξία απ’ ό,τι είχε… Και η εξόντωση ολόκληρων πληθυσμών μοιάζει για αυτούς τους ανθρώπους κάτι το φυσικό, κάτι που ο άνθρωπος συναντά ή συζητάει λες κι επρόκειτο για τη συντήρηση ενός κοπαδιού αγελάδων» θα γράψει ο Νάνσεν λίγους μήνες αργότερα. Είναι ο πρώην εξερευνητής των Πόλων και ο επιστήμονας ο οποίος θα συλλάβει, θα οργανώσει και θα εκτελέσει την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η δράση του και ο τρόπος με τον οποίο κινήθηκε ανάμεσα στους ηγέτες της εποχής (Βενιζέλος, Ατατούρκ, Ινονού, εκπρόσωποι Μεγάλων Δυνάμεων) αναβιώνουν στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου «Επαναπατρισμοί» (μτφ. Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη), το οποίο υπογράφει ο νορβηγός δημοσιογράφος Στίαν Μπρούμαρκ, διευθυντής του εκδοτικού οίκου Res Publica. Στα υπόλοιπα μεταφέρει τις εντυπώσεις του για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και τις μεταμορφώσεις της από την επιτόπια έρευνα που κάνει στις δύο πλευρές του Αιγαίου. Στην Κωνσταντινούπολη μιλάει, για παράδειγμα, με τον Σεφέρ Γκιουβέντς του Ιδρύματος Ανταλλαχθέντων Λωζάννης και τον Μιχάλη Βασιλειάδη της «Απογευματινής», στην Αθήνα με τον Δημήτρη Καμούζη για το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, στη Θεσσαλονίκη (όπου αφιερώνει επίσης ένα κεφάλαιο) με τη Ρένα Μόλχο, στη Νέα Σκιώνη Χαλκιδικής με τον καθηγητή Κωνσταντίνο Τσιτσελίκη για τις κοινές προσπάθειες ελληνοτουρκικής προσέγγισης της Ιστορίας. Στη Μυτιλήνη, εξάλλου, συναντάει τη Φατός, Τουρκάλα της Κωνσταντινούπολης που είχε παντρευτεί έναν Ελληνα. Και στο Αϊβαλί τον Τζιχάτ Τεκέρ, οι γονείς του οποίου έχουν περάσει από τη Λέσβο στα τουρκικά παράλια πριν από την Ανταλλαγή.

Αναμνήσεις από μια πατρίδα

Ο Ηλίας Βενέζης είναι ο αυτόπτης μάρτυρας της μικρασιατικής περιπέτειας και το έργο του αναμένεται να εξεταστεί εκ νέου με την αφορμή της συμπλήρωσης 100 χρόνων από την Καταστροφή το 2022. Γεννημένος στο Αϊβαλί το 1904, αιχμαλωτίζεται το 1922 από τους Τούρκους και παραμένει επί 14 μήνες στα τάγματα εργασίας (αμελέ ταμπούρια), στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Είναι ένας από τους λίγους αιχμαλώτους που επιβιώνουν και τελικά αφήνεται ελεύθερος τον Νοέμβριο του 1923. Τη συγκλονιστική μαρτυρία του ανθρώπου που αναζητεί την ταυτότητά του στον πόνο, την αντοχή και την αλληλεγγύη, θα μεταφέρει στο «Νούμερο 31328» το 1931, ενώ θα ξαναδουλέψει το κείμενο το 1945, με νωπή τότε την τραγωδία της Κατοχής (πλέον κυκλοφορεί από την «Εστία» σε μονοτονική έκδοση από τον Μάρτιο του 2018, με επίμετρο και γλωσσάριο του Σωτήρη Μετεβελή). Στη μεταπολεμική περίοδο θα συνεργαστεί στενά με τη Μέλπω Μερλιέ, η οποία ήδη το 1923 έχει παντρευτεί τον Οκτάβιο Μερλιέ, ιδρυτή και διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου. Ο συγγραφέας θα γίνει μέλος του ιδρυτικού ΔΣ του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ) το 1962, το οποίο η Μερλιέ έχει δημιουργήσει από το 1949. Από τη θέση του θα συμβάλει στην επιλογή μαρτυριών από το Αρχείο Προφορικής Παράδοσης για την έκδοση του τόμου της «Εξόδου» των προσφύγων της Καππαδοκίας. Το μεγαλύτερο μέρος της αλληλογραφίας Βενέζη – ζεύγους Μερλιέ (κατά την περίοδο 1953 – 1973) δημοσιεύεται στην πρόσφατη έκδοση του ΚΜΣ με τίτλο «Η Κιβωτός του Μικρασιατικού Ελληνισμού», όπου περιλαμβάνονται επίσης 17 άρθρα του συγγραφέα, δημοσιευμένα στο «Βήμα» (1948 – 1972) και μία ομιλία του σε γεύμα των Ζαππίδων.

1. Από τις εκδόσεις Εστία αναμένεται μέσα στο 2022 ο συλλογικός τόμος «Eλληνες στρατιώτες και Μικρασιατική Εκστρατεία. Πτυχές μιας οδυνηρής εμπειρίας», σε επιμ. Δημήτρη Καμούζη, Αλέξανδρου Μακρή, Χαράλαμπου Μηνασίδη. Οι τρεις τους συμβάλλουν με κείμενα μαζί με τους Γιώργο Γιαννακόπουλο, Γιάννη Γκλαβίνα, Παναγιώτη Γρηγορίου, Μαργαρίτα Δαλεζίου, Αναστάσιο Ζωγράφο, Ανδρέα Μπαλτά, Κώστα Παλούκη, Γιάννη Στογιαννίδη, Σοφία Τατίδου, Γιώργο Χρανιώτη. Σκοπός είναι η κριτική ιστορική ανάλυση, η κατανόηση και αξιολόγηση της Μικρασιατικής Εκστρατείας μέσα από τη μελέτη της τραυματικής εμπειρίας του πολέμου και των βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων επιπτώσεών του στους έλληνες στρατιώτες που συμμετείχαν σε αυτόν. Δύο είναι οι κύριες κατευθύνσεις: η ανασύνθεση του οδυνηρού βιώματος των ελληνικών στρατευμάτων στη Μικρά Ασία και οι προκλήσεις κοινωνικής επανένταξης που αντιμετώπισαν οι παλαίμαχοι στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου.

2. Πρόσφατα εκδόθηκε το βιβλίο της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ «Μικρασία, καρδιά του Ελληνισμού» από τις εκδ. Gutenberg, απόσπασμα του οποίου δημοσίευσαν «ΤΑ ΝΕΑ» στις 30/12/2021.

3. Επίσης πρόσφατο είναι το βιβλίο του Χάιντς Ρίχτερ «Ο Ελληνισμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία – εκτοπισμοί, διωγμοί και ξεριζωμός» (εκδόσεις Γκοβόστη, μτφ. Πέτρος Τσαλπατούρος) για τη δεκαετία 1913-1923, «συνέχεια» του τόμου «Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος 1919-1922: από το όνειρο της Μεγάλης Ιδέας στη Μικρασιατική Καταστροφή», Γκοβόστη, μτφ. Π. Τσαλπατούρος, 2020).