Βιβλιοπενία

Για πολλά χρόνια, όσο θυμάμαι, η Πρωτοχρονιά ήταν, ανάμεσα σε άλλα, και ο χρόνος των απολογισμών στον χώρο του πολιτισμού. Εκτός των άλλων, υπήρχαν και ετήσιες εκδόσεις, όπου συγκεντρώνονταν έργα δημιουργικής γραφής με υπογραφές τις σημαντικότερες της εποχής. Εχω ακόμα στη βιβλιοθήκη μου σειρά πολυσέλιδων τόμων της «Φιλολογικής Πρωτοχρονιάς» των εκδόσεων ΜΑΥΡΙΔΗ, όπου συναντούσες ποιήματα, διηγήματα, κριτικές μελέτες, ιστορικά δοκίμια, ταξιδιωτικές εντυπώσεις, πολιτικές αναλύσεις δεκάδων συγγραφέων, λογίων και πολιτικών που βρίσκονταν εκείνα τα χρόνια στη συνεχή, δημιουργική τους δραστηριότητα. Δίπλα σε ένα ποίημα του Ρίτσου υπήρχε ένα διήγημα του Μυριβήλη ή του Καραγάτση, μια κριτική εκτίμηση ενός καίριου πνευματικού γεγονότος του Τερζάκη, ένα φιλοσοφικό άρθρο του Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου, μια έξοχη ταξιδιωτική εμπειρία από την Ιαπωνία ή τη Νότια Αφρική του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, μια αναδρομή με κριτικές αποτιμήσεις της θεατρικής χρονιάς του Αλκη Θρύλου (κατά κόσμον, Ελένης Ουράνη), μουσικές αναλύσεις και κριτικές ρεσιτάλ του Ανωγειανάκη και κριτικές για τα εικαστικά γεγονότα της Ελένης Βακαλό.

Ξεφυλλίζοντας ύστερα από χρόνια αυτά τα ογκώδη τεκμήρια της πνευματικής συγκομιδής, έχεις μια σαφή εικόνα του τοπίου του ενδιαφέροντος και των εμπνεύσεων, των κριτηρίων και των επιρροών, των σχολών αισθητικής και πολιτιστικής δημιουργίας και των πηγών ενημέρωσης και επιδράσεων της ελληνικής σκέψης. Προσωπικά μυήθηκα στα εφηβικά μου χρόνια στη θεατρική ιστορία και στη θεατρική παραστασιολογία από τις κριτικές του Αλκη Θρύλου (Ελένης Ουράνη) στη «Νέα Εστία», περιοδικό που βρήκα στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου από την έκδοσή του το 1927 έως τα χρόνια που είχα την ευτυχία να συνυπάρχω ως συνάδελφος κριτικός με την αείμνηστη Ουράνη το 1971! Τη θαύμαζα τότε που επί 44 χρόνια αδιαλείπτως διακονούσε τη θεατρική κριτική και οι εκτιμήσεις της ακολουθούσαν την ιστορία της θεατρικής παραστασιολογίας. Και διαπίστωνα πως ήταν, απ’ όσο είχα διερευνήσει, η μακροβιότερη θεατρική κριτικός στην Ευρώπη! Και το έφερε η τύχη να ξεπεράσω το ρεκόρ της, αφού φέτος διακονώ τη θεατρική κριτική αδιαλείπτως 50 συναπτά χρόνια. Και νιώθω να συνεχίζω τη διακονία τής Ουράνη, αφού ξεκίνησα τον Σεπτέμβριο του 1971, χρονιά που εκείνη σταμάτησε, λόγω θανάτου!

Αν αναφέρομαι σε αυτά τα γεγονότα είναι για να δείξω πως πριν από χρόνια υπήρχε μια πνευματική ζωή και συνάμα μια αποτίμησή της. Χαίρομαι τώρα που, και σε αυτήν εδώ την εφημερίδα, δύο και τρεις φορές το έτος αφιερώνονται σελίδες στην εκδοτική παραγωγή που και πλούσια είναι και συχνά εξαίρετη και σε μεταφράσεις, αλλά κυρίως σε ελληνικές επιδόσεις. Λείπει, όμως, μια εκτίμηση νηφάλια και ουσιαστική, με κριτήρια αισθητικά, ιδεολογικά και πολιτικοοικονομικά. Για χρόνια η αποτίμηση της βιβλιοπαραγωγής γινόταν από τα λογοτεχνικά περιοδικά και υπήρχαν και αρκετά και πολύ καλά, δηλαδή με εκτιμήσεις κύρους και απροκατάληπτες. Υπήρχαν έξοχα περιοδικά, εκτός Αθηνών και Θεσσαλονίκης, στην Πάτρα, στη Λάρισα, στα Γιάννινα, στην Κέρκυρα, στη Λέσβο, στο Ηράκλειο, ακόμα και στη Βενετία.

Με συγκίνηση ανακαλώ το περιοδικό «Η Λέξη», όπου έγραψα και το πρώτο εναρκτήριο άρθρο του. Οντας ακόμη χειρόγραφος, δεν κατέχω, ούτε χειρίζομαι τα σύγχρονα μέσα μετάδοσης πληροφορίας και ιδεών. Δεν καυχιέμαι, ούτε τα περιφρονώ, αλλά τα ζηλεύω, όμως δεν κατέφυγα ποτέ σε αυτά, μην αλλάζοντας χούγια. Πρέπει, όμως, να ομολογήσουμε πως στα χρόνια μας, όσο κι αν τα εργαλεία είναι και πρόσφορα και πολυμήχανα, έχουν εγκλωβίσει την πνευματική προσφορά σε στεγανά, αποκλείοντας μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων, κυρίως νέων, από την παραγωγή ιδεών και μορφών δημιουργίας. Παλιότερα η γνώση ερχόταν από το βιβλίο και το περιοδικό, με λογοτεχνικό και ιστορικό περιεχόμενο, τώρα έρχεται, αν έρχεται, από την τηλεόραση. Και εκπομπή για το βιβλίο υπάρχει μόνο στο Κανάλι της Βουλής.

Πέρα από την ειδησεογραφία και τις ξένες και ντόπιες σειρές, οι λεγόμενες τηλεοπτικές εκπομπές ψυχαγωγίας και ενημέρωσης είναι κοσμικό κουτσομπολιό, πλασάρισμα ατόμων της τηλεοπτικής αγοράς, συνταγές μαγειρικής, μόδα και προβολή μετριοτήτων. Δεν θα αποφύγω να ισχυριστώ ότι το περιεχόμενο επιλέγεται για ένα κοινό που περιορίζεται σε αυτού του ποιού τη γνώση. Και πάλι, δηλαδή, τίθεται το θέμα της παιδείας. Και είναι τραγικό και σχεδόν αδιέξοδο. Γνωρίζω πως συχνά στις σχολικές τάξεις καθηγητές και δάσκαλοι, έχοντας τις ίδιες εμπειρίες καθημερινά με τους μαθητές τους, όταν ασχοληθούν με προβλήματα τέχνης, ηθικής, αισθητικής και ιστορίας, παραπέμπουν εκατέρωθεν σε δημοφιλή σίριαλ, τον μόνο τόπο συνάντησης και ενδιαφέροντος.

Βρέθηκα στην εκπαιδευτική μου ζωή σε επαρχιακά λύκεια, όπου υπήρχε από παλιότερα χρόνια βιβλιοθήκη, όμως, στην εποχή, τα κλειδιά τα είχε ο λυκειάρχης και, φοβούμενος μήπως χαθεί κανένα βιβλίο που το είχε «χρεωθεί», δεν άνοιγε, όχι μόνο σε κάποια παιδιά που αγαπούσαν το διάβασμα, αλλά ούτε και στους συναδέλφους εκπαιδευτικούς. Θυμάμαι που κάποτε τους είπα, έτσι για να τους αναστατώσω, ότι, κατά τη γνώμη μου, έπρεπε να ευχόμαστε τα παιδιά να κλέβουν βιβλία που αγαπούσαν, φανερώνοντάς τους πως εγώ στη Λαμία, το 1950, έκλεβα. Ετσι πρωτοδιάβασα Ροΐδη, Παπαρρηγόπουλο, Βιζυηνό και την πρώτη έκδοση της «Ζωής εν τάφω» του Μυριβήλη.

Εχω κι άλλοτε αναφερθεί στην εξομολόγηση του διευθυντή της ελληνοαμερικανικής σχολής που, ενώπιον πολλών συνδαιτυμόνων, δήλωσε πως η σχολή είχε ειδικά κονδύλια για να αγοράζει βιβλία που «έκλεβαν» αναγνώστες της δανειστικής βιβλιοθήκης. Με έκπληξη τον ακούσαμε να λέει πως, όσο περισσότερα βιβλία κι αν έπρεπε να αγοραστούν, τους ενθουσίαζε που είχε μεγαλώσει η κλοπή, άρα το βαθύ ενδιαφέρον, ο έρωτας για τη γνώση των κλεφτών!! Τα παιδιά που αφαιρούσαν με αυτόν τον τρόπο βιβλία και μάθαιναν τότε αγγλικά ήταν τέκνα εύπορων οικογενειών, άρα δεν έκλεβαν βιβλία για να τα πουλήσουν, αλλά για να τα χαίρονται, απολαμβάνοντάς τα συνεχώς, δεδομένου πως ήταν σπάνιες αμερικανικές εκδόσεις, άγνωστες στην ελληνική αγορά βιβλίου.

Ηταν απελπιστική, πριν από λίγα χρόνια, η έκπληξή μου, όταν σε δραματική σχολή, όπου είχαν εισαχθεί σπουδαστές και σπουδάστριες, με απολυτήριο Λυκείου, ξεκίνησα το μάθημα για το αρχαίο δράμα, με αφετηρία τα τραγικά κείμενα. Από τη βιβλιοθήκη της σχολής έβγαλα τα Απαντα του Αισχύλου, σε μετάφραση Γρυπάρη, μπήκα στην τάξη και ζήτησα από τους σπουδαστές να διαβάσουν, τα αγόρια τον Αγγελιαφόρο των «Περσών» και τα κορίτσια τον μονόλογο της Κλυταιμνήστρας. Καταστροφή! Δεν ήταν μια κακή θεατρική ανάγνωση, εξάλλου δεν είχα ζητήσει να παίξουν τον ρόλο, αλλά να διαβάσουν με νόημα, ακολουθώντας τον έξοχο ρυθμό του Γρυπάρη. Κυριαρχούσαν οι παρατονισμοί. Σπάνια στην παλαιοδημοτική μετάφραση του σπουδαίου φιλολόγου και συμβολικού ποιητή Γρυπάρη αποδόθηκε μια λέξη τονικά σωστή. Μια συρραφή από ακατάληπτες λέξεις, ήχοι ανελλήνιστοι. Τα ίδια τα παιδιά αισθάνονταν ντροπή, αλλά ομολογούσαν πως σπάνια, και στη σχολική πράξη, διάβαζαν φωναχτά ένα λογοτεχνικό κείμενο. Εξάλλου ήξερα πως και στα δημοτικά σχολεία η σύγχρονη, τρομάρα της, παιδαγωγική είχε αφαιρέσει την ανάγνωση κειμένου στην τάξη με ύφος αναγνωστικό.

Ηταν η εποχή που είχαμε, ως εκπαίδευση, γίνει ευρωπαϊκώς ρεζίλι, όταν στην Πίζα, σε πανευρωπαϊκά σεμινάρια εκπαίδευσης, ζητούσαν από τους συμμετέχοντες μαθητές να ακούσουν ένα κείμενο στη γλώσσα τους, διαβασμένο φωναχτά από έναν διδάσκοντα, και να γράψουν σε ένα φύλλο χαρτί τι κατάλαβαν, σαν περίληψη του ακροάματος. Οι έλληνες μαθητές πάτωσαν, κυριολεκτικά, και δεν ήταν από απομονωμένα επαρχιακά σχολεία, αλλά και από ιδιωτικά του Ψυχικού!

Επανέρχομαι στις αρχικές μου σκέψεις. Με την κατάληψη της πληροφοριακής οδού από την τηλεόραση και τα σκουπίδια της, όπου ακόμη και το λεξιλόγιο των ομιλητών είναι φτωχό και κοινόχρηστο, καλλιεργείται ένας επικοινωνιακός κώδικας νηπιώδης, μικρός. Και στο σχολείο, ακολουθώντας το σκεπτικό ότι θα ζητηθούν, κυρίως από τους μαθητές, να αποστηθίσουν άκριτα και να αποδώσουν στεγνές γνώσεις, έχουν κάνει την ανθρώπινη σχέση σχεδόν απάνθρωπη!