Μεγαλεία και δυστυχίες {LF}του Μεσοπολέμου

Ο Μίροσλαβ Κρίλεζα (Miroslav Krleža, 1893-1981), γεννημένος στο Ζάγκρεμπ, γενέθλια πόλη που δεν εγκατέλειψε ποτέ, ποιητής, πεζογράφος, δοκιμιογράφος, δραματουργός, αλλά και πολιτική προσωπικότητα, είναι πια, χωρίς αμφιβολία, ο μεγαλύτερος συγγραφέας της Κροατίας του 20ού αιώνα και από τους κορυφαίους της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Aν αποτολμήσουμε την υπόθεση ότι το έργο του έχει κάποια πιθανότητα να χάσει την αίγλη του με το πέρασμα του χρόνου, βέβαιο είναι πως η μνήμη του θα παραμένει συνδεδεμένη άρρηκτα με το Γιουγκοσλαβικό Λεξικογραφικό Ινστιτούτο με παραρτήματα στη Λιουμπλιάνα και στο Βελιγράδι (το σημερινό Εθνικό Λεξικογραφικό Ινστιτούτο Κροατίας), που ιδρύθηκε με δική του πρωτοβουλία το 1950, το διηύθυνε από το 1964 ως τον θάνατό του και φέρει το όνομά του.

Το πεζογραφικό έργο του (συλλογές διηγημάτων και μυθιστορήματα) κρίνεται πως είναι ισάξιο του Προυστ για την αναζήτηση του χαμένου χρόνου εντός της Ιστορίας, συγγενές του Τζόις για τη ροή του λόγου, ακατέργαστου με πρώτη ματιά, επίμονα επαναληπτικού, προσεκτικά ισοζυγισμένου ώστε να δημιουργούνται εξάρσεις και να επιβάλλονται αναπάντεχες όσο και μοιραίες ανατροπές εκεί όπου η αφήγηση κινείται ομαλά. Εκείνοι που συγκρίνουν τον Κρίλεζα με τον Καμί για την προβολή παρόμοιων υπαρξιακών, ηθικών και πολιτικών αρχών δεν υπολογίζουν μάλλον την ιστορική και κοινωνική ιδιαιτερότητα της κεντρο-ευρωπαϊκής περιοχής της Παννονίας, η οποία περιελάμβανε από την αρχαιότητα ως το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου την Ουγγαρία, ένα μέρος της Κροατίας, της Σερβίας, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, της Σλοβενίας, της Αυστρίας και της Σλοβακίας, έκταση που επί πέντε αιώνες ανήκε σχεδόν καθ’ ολοκληρία στην Αυτοκρατορία των Αψβούργων και προσδιοριζόταν από τους θεσμούς και τις αρχές μιας δεσποτείας, συγγενούς με το Παλαιό Καθεστώς της Γαλλίας, στηριζόμενης σε ένα πλέγμα τιθασευμένης υπαρξιακής σταθερότητας. Σε αυτά τα μέρη, όπου συμβίωναν από αιώνων λαοί με διαφορετικές γλώσσες, θρησκείες, ήθη και έθιμα, δεν ευδοκίμησαν κινήματα απελευθέρωσης, δεν μειώθηκε το βάρος της πατρονίας, των προνομίων, της ταξικής ακινησίας, συντηρούμενης κατά τον κρίσιμο 19ο αιώνα και τις αρχές του 20ού από την επί επτά δεκαετίες βασιλεία του Φραγκίσκου-Ιωσήφ της Αυστρίας (1848-1916), ενώ η Ευρώπη ζούσε το μαρτύριο νέων ιδεολογιών, κοινωνικοοικονομικών μετασχηματισμών και απειλών.

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος διέλυσε το κουκούλι των Αψβούργων και άφησε πίσω του υπολείμματα και ράκη εκείνου του κόσμου, που αναγνωρίζουμε ότι δημιούργησαν μια μεσοβασιλεία, στη διάρκεια της οποίας οι νικητές εξευτέλισαν τους ηττημένους, χάραξαν υπνοβατούντες σύνορα και έφτιαξαν κράτη στο όνομα μιας αυτοδιάθεσης, η οποία περισσότερο δυσαρέστησε παρά ικανοποίησε, υποδαυλίζοντας εθνικισμούς, συρράξεις, γενοκτονίες και αλυτρωτισμούς, δικτατορίες και αντισημιτισμό, θεμελιώνοντας τη ρεβάνς του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Στον χρόνο της μεσοβασιλείας τοποθετεί ο Κρίλεζα την «Επιστροφή του Φίλιπ Λατίνοβιτς» και σε αυτή την επιλογή στηρίζεται η δεξιοτεχνία του λόγου του, της υλικότητας των ηρώων του, της ορμής των γεγονότων, τα οποία ξεπετάγονται από το παρελθόν, στροβιλίζονται στο παρόν, προκαλούν εκκρεμότητες τόσο ώστε η προδιαγραφή του τέλους να είναι προ των πυλών και, δείγμα τέχνης, να επιβεβαιώνεται από τον θάνατο μέσα στη λάσπη της Παννονίας, στη σήψη της ζωής, στην άνοια της αγάπης και του έρωτα. Σαφές πλεονέκτημα τέτοιας διαχείρισης της γραφής είναι ότι ο Κρίλεζα έλαβε μέρος στον Μεγάλο Πόλεμο ως κροάτης αξιωματικός, αυτομόλησε για να ενταχθεί στον σερβικό στρατό, που τον θεώρησε κατάσκοπο και τον απέλασε στην Αυστρία, όπου υποβιβάστηκε σε κοινό πεζικάριο και στάλθηκε στην πρώτη γραμμή του Ανατολικού Μετώπου. Σε αυτή την «περιπλάνηση», έζησε τη φρίκη και ταυτόχρονα την αναπότρεπτη κατάρρευση του Παλαιού Καθεστώτος. Αφησε να κατακαθίσει μέσα του εκείνος ο ορυμαγδός και η «Επιστροφή» είναι φούντωμα απελπισίας και αηδίας για τον μεταπολεμικό κόσμο. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στην όψιμη μεσοβασιλεία (1934) του «κατευνασμού» του ναζισμού, της επιβολής του σοβιετικού ολοκληρωτισμού, με τον συγγραφέα να οσφραίνεται πως η Ιστορία είχε χάσει την ψυχραιμία της. Τόσο κοντά στον Μεγάλο Πόλεμο, τα τερατουργήματα του οποίου θρηνούσε η λογοτεχνία ή καταδίκαζε διά ροπάλου, ο Κρίλεζα δεν υπηρετεί τον κορεσμένο λόγο του «τι είχαμε και τι χάσαμε». Χάσαμε τον εαυτό μας, καταλαβαίνουμε ότι λέει, τελεία και παύλα.

Ψευδαίσθηση μεγαλείου

Ο ζωγράφος Φίλιπ Λατίνοβιτς επιστρέφει μετά από 23 χρόνια που πέρασε στο Λονδίνο, όπου κέρδισε μια κάποια αναγνώριση, στο Κάπτολ της Παννονίας, από όπου είχε δραπετεύσει σχολιαρόπαιδο με σεβαστό ποσό στην τσέπη του, κλεμμένο από τη μητέρα του Ρεγγίνα, η οποία διατηρούσε καπνοπωλείο -πέρασμα στην πραγματικότητα επιλογής εραστών -, έτσι που ο Φίλιπ αγνοεί τον βιολογικό πατέρα του. Η σχέση που δημιουργείται με τη μητέρα είναι ασταθής και συμβατική, καθώς ο Φίλιπ αντιπαθεί τον νέο εραστή της και την προσκόλλησή της στην καλή κοινωνία. Στον «αχταρμά» απάτης, πλαστογραφίας, μεγαλοστομίας περί της ζωής, σοφιστείας περί της τέχνης και της αχρηστίας της, κουφιοκέφαλης αναρρίπισης αναμνήσεων ενός δευτεροκλασάτου μεγαλείου. Οσο και αν αναρωτιέται τι έννοια έχει η επιστροφή του, με εκείνη την κοινωνία έρχεται κατ’ ανάγκη σε επαφή, με αυτήν κουβεντιάζει προσπαθώντας να βρει κάποια διέξοδο, αντιλαμβανόμενος πως βιολογικός του πατέρας μπορεί να είναι ο καθολικός ιερωμένος που για ένα διάστημα υπηρετούσε η μητέρα του ή επιτέλους η «Αυτού Εξοχότης» ο περιφερειακός σύμβουλος Σίλβιε Λίπαχ, στο μέγαρο του οποίου συμφύρονται τα κατακάθια και τα φαντάσματα του προπολεμικού κόσμου. Ανάμεσα σε αυτά η μισοώριμη Μπόμποτσκα ή Μπόμπα, ένα είδος Σαλώμης και Μαγδαληνής, την ώρα που ο Ελληνας ή Γεωργιανός Σεργκέι Κιρίλοβιτς Κιριάλες, δερματολόγος, δόκτωρ Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης, αξιολογεί φανφαρονικά όσο και απελπισμένα τις ζωγραφικές επιδόσεις του Φίλιπ, πριν αυτοκτονήσει πέφτοντας μπροστά σε διερχόμενο τρένο.

Χρειάζεται τέχνη και μαεστρία για να μεταβάλεις ένα τέτοιο υλικό, που εύκολα ωριμάζει για να καταλήξει σε μελόδραμα, σε στρόβιλο Ιστορίας, παθών, ποταπότητας, χαμένης ζωής, αλλά και καταλύτη εκείνης της κάθαρσης που δεν έρχεται επειδή οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τις προθέσεις των θεών ούτε τις αδυναμίες της μοίρας τους, αλλά επειδή γυροφέρνουν στα σκοτάδια τους και καίγονται μόλις πλησιάσουν στο φως. Ο Φίλιπ Λατίνοβιτς επέστρεψε στα σκοτάδια, κουβαλώντας μιαν αχτίδα φωτός.

Οφείλουμε να υπογραμμίσουμε την ποιότητα της μετάφρασης, των επεξηγηματικών σημειώσεων της Ισμήνης Ραντούλοβιτς, καθώς και το ευσύνοπτο βιογραφικό του Κρίλεζα στο τέλος του βιβλίου. Και με την ευκαιρία να σημειώσουμε τις εκλεκτικές συγγένειες του Κρίλεζα με τον Γιόζεφ Ροτ («Το εμβατήριο του Ραντέτσκι», εκδ. Αγρα) και τον σύγχρονό μας Σέρβο Αλεξάνταρ Γκάταλιτσα («Ο Μεγάλος Πόλεμος», εκδ. Καστανιώτη).

{1BSYG}Μίροσλαβ Κρίλεζα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η επιστροφή του Φίλιπ Λατίνοβιτς{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ισμήνη Ραντούλοβιτς{CR}Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 288{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ