Σαρκαστικό κριτικό βλέμμα πίσω από την κάμερα

Το 1972, στην πρώτη τότε επίσκεψή μου σαν νεαρός κινηματογραφικός συντάκτης στο Φεστιβάλ Καννών, αιφνιδιάστηκα από την ανατρεπτική αφήγηση μιας τυπικά ιταλικής κωμωδίας, πλην όμως μιας καίριας κριτικής στα ιδιόμορφα κοινωνικά και πολιτικά δεδομένα της τότε ιταλικής κοινωνίας… Ο «Μίμης ο Σιδεράς» έφερνε ένα άλλο σκληρό βλέμμα στη διαχρονική Commedia all’ Italiana, με την υπογραφή μιας άγνωστης σε μένα σκηνοθέτριας, της Λίνα Βερτμίλερ, διεκδικώντας μάλιστα δυναμικά το αντίστοιχο βραβείο Σκηνοθεσίας του Φεστιβάλ. Αγνωστη βέβαια μόνο σε μένα, καθώς μια δεκαετία σχεδόν πριν η Βερτμίλερ είχε εισβάλει από το θέατρο στον κινηματογράφο, μαζί με τους αγαπημένους φίλους συνεργάτες της και κυρίως με τον προσωπικό της πρωταγωνιστή, τον εξαιρετικό Τζιανκάρλο Τζιανίνι, που μέσα από τις ταινίες της Βερτμίλερ αναδείχθηκε γρήγορα σε πολύτιμο ερμηνευτικό εργαλείο τόσων επώνυμων σκηνοθετών. Και εκεί, στη φεστιβαλική οθόνη, με έθελξε για πρώτη φορά η ιδιαίτερη γοητεία της ολόξανθης Μαριάντζελα Μελάτο με το αστραφτερό καθαρό της βλέμμα και απέναντί της ο μπουφονικός μετέωρος Σικελός του Τζιανίνι. Πολιτικές εκκρεμότητες και παθιασμένοι έρωτες, τα ήθη του Νότου κόντρα στον βιομηχανικό Βορρά, ένα απρόβλεπτο μείγμα Πιέτρο Τζέρμι και Φραντζέσκο Ρόζι, με τη μπαγκέτα μιας γυναίκας δημιουργού, της Βερτμίλερ, που σύντομα καθιερώθηκε στο παγκόσμιο κινηματογραφικό στερέωμα.

Σαν Επτανήσιος αλλά και γοητευμένος από την εφηβεία μου στα ακούσματα της ιταλικής γλώσσας και του ιδιαίτερου ηχοχρώματος που χάριζε πάντα στις ταινίες, φανατικός θεατής των εξαιρετικών δημιουργών, Μάριο Μονιτσέλι, Πιέτρο Τζέρμι, Ντίνο Ρίζι, Λουίτζι Κομεντσίνι, Ετορε Σκόλα…, παρακολούθησα με αυξανόμενο ενδιαφέρον τα κινηματογραφικά βήματα της Ιταλίδας Βερτμίλερ: Κυρίως τα επόμενα δυο μέρη μιας καλλιτεχνικής συνεργασίας, το «Μια ιστορία έρωτα και αΑναρχίας» και το «Η κυρία και ο ναύτης», όπου απολαύσαμε ξανά και πιο φιλόδοξα σεναριακά την ερμηνευτική συνύπαρξη της Μελάτο και του Τζιανίνι. Ο αγρότης και η πόρνη αρχικά που θα συνδεθούν ερωτικά μέσα στη μουσολινική τρομοκρατία (Βραβείο ανδρικής ερμηνείας Φεστιβάλ Καννών 1973 στον Τζιανκάρλο Τζιανίνι) και αργότερα ο αγώνας επιβίωσης στο ερημονήσι μιας μεγαλοαστής κυρίας και του προλετάριου ναυτικού της, ένα τοπίο ιδεολογικής σύγκρουσης που συντίθεται από πολιτική και λίμπιντο, ακραίο ιταλικό ντελίριο συναισθηματικών αλλά και χλευαστικών συμπεριφορών. Κυρίαρχη στην οθόνη της Βερτμίλερ, η μοναδική ματιά της Τζελάτο και το γεμάτο βιαιότητα και πόθο περιπαικτικό βλέμμα του Τζιανίνι. Και για όλους εμάς τους θαυμαστές της ιταλικής κινηματογραφικής σκηνής, η αντάξια επιλογή από την εμπνευσμένη Βερτμίλερ ενός ζευγαριού ερμηνευτών, συνέχεια θαρρείς των μυθικών Μαρτσέλο Μαστρογιάνι και Σοφία Λόρεν.

Η πλούσια κινηματογραφική παραγωγή της Λίνα Βερτμίλερ συνεχίστηκε κι έτσι συναντήθηκα ξανά με τον «Πασκουαλίνο και τις 7 καλλονές», το «Μια νύχτα γεμάτη βροχή», την «Εκδίκηση», ιδιαίτερες πάντα αφηγήσεις από αυτή τη μοναδική περσόνα του ιταλικού κινηματογράφου. Και αυτή η χαρακτηριστική σεναριακή και σκηνοθετική ματιά της απέφερε δίκαια και μια πρωτιά ως γυναικεία υποψηφιότητα στα ανδροκρατούμενα έως τότε Οσκαρ σκηνοθεσίας, με αυτόν τον τόσο Ιταλό Πασκουαλίνο που διατρέχει τα χρόνια του πολέμου, επιβιώνοντας μέσα από τα δεινά των ναπολιτάνων αδελφών του.

Φιγούρα γοητευτικά επιβλητική η Βερτμίλερ, μια καταξιωμένη προσωπικότητα πολιτικοποιημένης δημιουργού, σε μάγευε ακόμα και με την αδρή εξωτερική εικόνα της. Πόσω μάλλον με τη θεματική των ταινιών της και τη ρεαλιστική, σχεδόν πρωτόγονη διαχείριση τόσο του ιταλικού Βορρά όσο και του παραδοσιακού Νότου, μέσα από ταξικές διαδρομές όπου ξεχείλιζαν τα πηγαία πάθη και οι αναπόφευκτες ιλαροτραγικές εμπλοκές των ηρώων της.

Κάτι που ευφραίνει πάντα την ψυχή μου, με τη διάθεση ενός «αθώου» θεατή, είναι αυτή η ιταλική πληθωρικότητα που χαρακτηρίζει τα σενάρια αλλά και τη γραφή των γειτόνων σκηνοθετών και που έχει αναμφισβήτητα δεδομένο παρελθόν (τόσοι και τόσοι σπουδαίοι σκηνοθέτες), αλλά και παρόν και μέλλον σίγουρα. Και αυτή την τόσο μεσογειακή χαρμολύπη, τη λαϊκότητα της αφήγησης, τη διαχειρίστηκε χειρουργικά η Βερτμίλερ, κυρίως στη δημιουργική δεκαετία της παραγωγής της, 1972 με 1982, μια έντονα πολιτικοποιημένη δεκαετία για τη χώρα της, τέμνοντας με ακρίβεια τις στρεβλώσεις και τις αγκυλώσεις της ιταλικής κοινωνίας. Και όχι, φυσικά, μόνο αυτής…

Τώρα πια, τιμώμενο όνομα κι αυτή στους κινηματογραφικούς ουρανούς ψηλά από τα μέσα του Δεκέμβρη, η Λίνα Βερτμίλερ ανασκευάζει αλληγορικά οράματα και κοινωνικές ουτοπίες όπως τις σχολίασε τόσο με τα σενάριά της όσο και με την κάμερά της και καγχάζει σίγουρα βλέποντας τα αδέξια βήματα των απανταχού κοινωνιών να ισορροπούν επικίνδυνα μέσα σε ανεξέλεγκτες και επάλληλες κρίσεις, εικόνα ενός κόσμου που για τη βαθιά αναρχική ιταλίδα κινηματογραφίστρια εξελίσσεται αναπότρεπτα και πικρόχολα. Εκεί ψηλά, παρέα με τον κολλητό της Νίνο Ρότα και τις αθάνατες κινηματογραφικές μελωδίες του, όπως το κοινό τους διάσημο τραγούδι «Canzone Arrabbiata», και σίγουρα τον μέντορα της Φεντερίκο Φελίνι, θα καθαρίζει τα μεγάλα γυαλιά της που στόλιζαν χαρακτηριστικά το πρόσωπό της και θα τινάζει δυναμικά προς τα πίσω το κοντοκουρεμένο πάντα μαλλί. Μια παγκόσμια κινηματογραφική προσωπικότητα που κυριάρχησε στις καρδιές μας με τις ταινίες της, τα θεατρικά και τα τηλεοπτικά της, όλα έργα μιας όχι απλά γυναικείας αλλά οξείας σαρκαστικής κριτικής μπροστά στον καθρέφτη του κόσμου γύρω μας και στο είδωλό μας που οι ίδιοι εμείς αντικρίζουμε εκεί.

Ο Τώνης Λυκουρέσης είναι σκηνοθέτης