«Στην Ιστορία {LF}υπάρχουν {LF}απαντήσεις {LF}για όλα μας {LF}τα προβλήματα»

Είναι ορισμένοι άνθρωποι γύρω μας που μιλώντας μαζί τους νιώθεις μετά πως έχεις βγει πλουσιότερος. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο Φαίδων Χατζηαντωνίου. Γνωριστήκαμε πριν από πολλά χρόνια, απ’ τον Παύλο Αγιαννίδη, για το πολιτιστικό ρεπορτάζ πάντα για «ΤΑ ΝΕΑ». Γνωστός στους κύκλους των ανθρώπων του πνεύματος, ο λαμπρός αρχιτέκτων είναι συνδεδεμένος με τις αναστηλώσεις σε μονές στο Αγιον Ορος για περίπου τέσσερις δεκαετίες. Ξέρει το Ορος όσο λίγοι, αλλά έχει και τη δεξιότητα να το «διαβάζει» πέρα από τόπο ή χώρο και ως κοιτίδα πνεύματος. Δεν είναι όμως μόνο αυτή η πλευρά του σημερινού πρωταγωνιστή της 4ης Εντολής μας. Προσφάτως ένα δικό του θεατρικό έργο ανέβηκε στο Μέγαρο Μουσικής με θέμα τους Εμφυλίους – σε σκηνοθεσία Γιάννη Μαργαρίτη. Πάντα δε δημοσιολογεί ενώ στο παρελθόν είχε ασχοληθεί με παραγωγές δίσκων για τη «Λύρα» του Πατσιφά (σειρά «Ελληνικό Θέατρο» και κάποιοι δίσκοι της σειράς «Ελληνική Ποίηση»), ραδιοφωνικές παραγωγές για τον 9,58 της ΕΡΤ3 κ.λπ. Ποιητής επίσης όπως με τις «Αναμνήσεις από τη χαρτογράφηση της ερήμου», με ποιήματα γραμμένα στο Αγιον Ορος, αλλά και μεταφραστής (Σαβίνιο, Ντε Κίρικο, Παζολίνι κ.ά.), πολύ συχνά με ψευδώνυμο (Πέτρος Λεκαπηνός), συνεργαζόμενος με τις εκδόσεις «Υψιλον» του Χαρμάνη και τις «Νησίδες» του Τομανά, καθώς και με διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά («Το Δέντρο», «Ο Χάρτης», «Ωλήν», «Εντευκτήριο», «Ενενήντα Επτά», «Νέα Πορεία», «Γιατί», κ.ά.). Με τον Φαίδωνα μπορείς να μάθεις για τον κύκλο των Πέντε Ρώσων Συνθετών, να συζητήσεις για τον Εμφύλιο του 1946- 49 ή του ’21, για το αν βρέθηκαν τελικά γυναικεία οστά στο Αγιον Ορος! Ανθρωπος πραγματικός κήπος γνώσεων και ευαισθησίας.

Βρισκόμαστε στον απόηχο του έργου σας σε σκηνοθεσία Γ. Μαργαρίτη «Εμφύλια Επη». Καθρεφτίζετε μια παθογένεια της χώρας όπως τα εμφύλια πάθη. Γιατί κατά τη γνώμη σας μας διαπερνά ιστορικά αυτό και αλήθεια υπάρχει ιδιοτυπία στην Ελλάδα ή συναντάται και σε άλλες χώρες;

Παθογένεια είναι μια λέξη ταιριαστή για να χαρακτηρίσει κανείς την κατάρα των αδελφοκτόνων παθών που συναντούμε τόσο συχνά στην ελληνική Ιστορία από τα βάθη του χρόνου μέχρι των ημερών μας. Παρατηρώντας στην καθημερινότητά μας γεγονότα που εμπεριέχουν τον σπόρο του διχασμού με εκρήξεις παράλογης βίας για ζητήματα και προβλήματα που θα έπρεπε να τα λογαριάζουμε διαχειρίσιμα, θυμώνουμε και τότε τα ρίχνουμε όλα στο DNA μας. Υπάρχει μια αλήθεια σ’ όλο αυτό. Σαν το πνιγηρό αδιέξοδο που με τόση πίκρα περιγράφει ο Γιώργος Σεφέρης τις δυσοίωνες μέρες του 1933-34, όταν κοιλοπονούσε ο τόπος, διχασμένος και πάλι, την τεταρτοαυγουστιανή δικτατορία: «Ο τόπος μας είναι κλειστός. Τον κλείνουν οι δυο μαύρες Συμπληγάδες. Στα λιμάνια την Κυριακή σαν κατεβούμε ν’ ανασάνουμε, βλέπουμε να φωτίζουνται στο ηλιόγερμα σπασμένα ξύλα από ταξίδια που δεν τέλειωσαν, σώματα που δεν ξέρουν πια πώς ν’ αγαπήσουν». Ωστόσο, ας αναρωτηθούμε ψύχραιμα: Παίζει τάχα τόσο σημαντικό ρόλο η κληρονομικότητα των γονιδιακών χαρακτηριστικών μας ως λαού, σε επιλογές που καταλήγουν στην παθογένεια ενός εμφυλίου σπαραγμού; Δηλαδή, πιστεύουμε σοβαρά ότι σε έναν εμπορικό και ταξιδιάρικο λαό, όπως είναι ο ελληνικός, και μάλιστα στο επίκεντρο της ζωηρής κινητικότητας της Μεσογείου με την αέναη ώσμωση των λαών της, υπάρχει καθαρό ελληνικό DNA που θα του φορτώσουμε όλα μας τα δεινά;

Θα έπρεπε να διδασκόμαστε από την Ιστορία, αλλά αυτό δεν συμβαίνει, γιατί χωλαίνει η Παιδεία μας, ενώ τα οργανωτικά μας είναι συχνά για κλάματα. Η Παιδεία, λοιπόν, είναι για μένα το μεγάλο στοίχημα. Και η κριτική ανάγνωση της Ιστορίας, εντός της οποίας υπάρχουν απαντήσεις για όλα μας τα προβλήματα, αλλά και μεθόδους αντιμετώπισης νέων προκλήσεων. Αυτό ήταν και το ζητούμενο κατά τη συγγραφή των «Εμφυλίων Επών», η γνώση της εθνικής μας παθογένειας μέσα από την ορθή διάγνωση των συμπτωμάτων της: όπως ο γιατρός αντιμετωπίζει τον ιό που προσβάλλει έναν ζωντανό οργανισμό.

Ποια είναι τα κοινωνικά σπέρματα ή οι ρίζες, κάθε φορά, ενός εμφυλίου; Μια απλή πόλωση ή κάτι βαθύτερο λέτε;

Οι τέσσερις ενότητες που συναπαρτίζουν τα «Εμφύλια Επη» αφορούν σε ισάριθμους πρωταγωνιστές της ελληνικής Ιστορίας, που δρουν στη δική του εποχή ο καθένας. Στον Αλκιβιάδη και στον Δημήτριο Παλαιολόγο, στον Οδυσσέα Ανδρούτσο και στον Νίκο Ζαχαριάδη αναγνωρίζω λαοφίλητους μα και αμφιλεγόμενους οραματιστές με ξεχωριστή ευφυΐα που δεν διστάζουν να αναρριχηθούν στην εξουσία, χρησιμοποιώντας θεμιτά και αθέμιτα μέσα, χειραγωγώντας και θυσιάζοντας φίλους, συντρόφους, συνοδοιπόρους, προκειμένου να επιβάλουν το όραμά τους. Η εξέλιξη της δράσης στο έργο είναι σπειροειδής και αναπτύσσεται σε κύκλους, αντίθετα προς τη φυσική ροή του χρόνου: από τον θάνατο προς τη γέννηση, από τον 20ό αιώνα του Ζαχαριάδη, προς τον 5ο προχριστιανικό αιώνα του Αλκιβιάδη. Στο φινάλε του έργου ο Αλκιβιάδης μέσα σε ένα παραληρηματικό ξέσπασμα απαντάει στην ερώτησή σας, συνοψίζοντας τα επίχειρα των τεσσάρων πρωταγωνιστών, συμπεριλαμβανομένου του ιδίου, και ανάγοντάς τα στην αρχετυπική εμφυλιοπολεμική πράξη βίας του φόνου τού Αβελ από τον αδελφό του, τον Κάιν. Αποκαλύπτεται έτσι η καταγωγική αφετηρία των δεινών που ταλανίζουν με τον ίδιο κυκλικό τρόπο τον βίο των ανθρώπων από το απώτατο παρελθόν ως τις μέρες μας, ανοίγοντας και μία θεολογική διάσταση στο ζήτημα αυτό. Ο εντοπισμός στις πράξεις των ανθρώπων και η περιγραφή αυτού του αρχέγονου μηχανισμού που ορίζει τους κανόνες της Ιστορίας λειτουργεί λυτρωτικά, θέτοντας ερωτήματα και γονιμοποιώντας τη συζήτηση γύρω από σημερινά προβλήματα που αντιμετωπίζει ο κόσμος, και όχι μόνο εμείς οι Ελληνες πλέον, προβλήματα αρχαία που διαρκώς επανέρχονται.

Και γιατί θέατρο και όχι ένα μυθιστόρημα ας πούμε; Τι κομίζει η θεατρική τέχνη στο να δονήσετε ή να σημάνετε ένα καμπανάκι για το θέμα;

Το καλοκαίρι του 2015, ενώ περνούσα ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας που με κρατούσε μακριά από τις συνηθισμένες επαγγελματικές ασχολίες μου, παρακολουθούσα, μαζοχιστικά και θυμωμένα μαζί, την αμετροέπεια των κυβερνώντων στην καθημερινή ειδησεογραφία. Και σχεδόν αυτόματα άρχισα να γράφω ένα ποιητικό κείμενο για τον Αλκιβιάδη έχοντας στο πίσω μέρος του μυαλού μου τους θεατρικούς μονολόγους της «Τέταρτης Διάστασης» του Γιάννη Ρίτσου. Παράλληλα, όμως, σχολιάζοντας με τον φίλο Γιάννη Μαργαρίτη τη «σκληρή διαπραγμάτευση» της «πρώτη-φορά-Αριστεράς», συζητώντας και ανταλλάσσοντας ιδέες, το κείμενο άρχισε να παίρνει την τελική του μορφή, καθώς χτιζόταν πάνω στις ερμηνευτικές δυνατότητες της Χρυσάνθης Δούζη. Για μένα το γράψιμο αυτού του έργου ήταν το συναρπαστικό ταξίδι ενός δημιουργικού τρίο, που στην πορεία έγινε κουαρτέτο με την έλευση στην ομάδα του Δημήτρη Οικονομάκη, ο οποίος με την εμπνευσμένη μουσική του φώτισε κρυφές και φανερές πτυχές ενός ιδιαίτερα απαιτητικού δραματικού καμβά. Αφού είχα δίπλα μου έναν εκπληκτικό σκηνοθέτη του διαμετρήματος του Γιάννη Μαργαρίτη και ένα θηρίο υποκριτικής τέχνης όπως η Χρυσάνθη Δούζη, τα «Εμφύλια Επη» δεν μπορούσαν να γίνουν παρά μόνο θέατρο. Και πάντως, χωρίς αυτούς θα ήταν ένα άλλο έργο.

Βάζετε στα πρόσωπα του κειμένου σας τον Νίκο Ζαχαριάδη. Ερώτηση ολίγον προβοκατόρικη: μήπως ο Ζαχαριάδης με το γράμμα του από τις φυλακές της Κέρκυρας για τον πόλεμο του ’40 ήταν ένα συμφιλιωτικό πρόσωπο και όχι διχαστικό;

Αναφέρεστε στο γράμμα της 31ης Οκτωβρίου 1940 και στη φράση: «Στον πόλεμο αυτό που διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά, όλοι μας πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις, δίχως επιφύλαξη». Πάντως, στα δύο γράμματα που ακολουθούν (26.11.1940 και 15.1.1941) παίρνει πίσω τα μισά, ευθυγραμμιζόμενος με τη γραμμή της Τρίτης Διεθνούς («…να ζητήσουμε απ’ την κυβέρνηση της ΕΣΣΔ να μεσολαβήσει για να γίνει ελληνοϊταλική ειρήνη»). Δεν είναι, όμως, το θέμα του πατριωτισμού του Ζαχαριάδη που τίθεται στα «Εμφύλια Επη», αλλά κυρίως ο κομματικός του ρόλος και οι σχέσεις του με συντρόφους και συνοδοιπόρους στο πλαίσιο των εσωκομματικών μηχανισμών της εξουσίας, σε συνάρτηση με τις τότε εξελίξεις στο στρατόπεδο του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Επιπλέον, πρόθεσή μου ήταν να φωτιστεί και η ανθρώπινη πλευρά του Ζαχαριάδη μέσα από τη σχέση του με τη γυναίκα του. Αυτό ήταν ζητούμενο και για τους υπόλοιπους τρεις πρωταγωνιστές του έργου: η γυναικεία παρουσία στον ιδιωτικό βίο των δημοσίων ανδρών τους κατεβάζει από το βάθρο και μας τους κάνει πιο οικείους, φανερώνοντας μια διάσταση της προσωπικότητάς τους που συνήθως μας διαφεύγει.

Πάμε τώρα λίγο στα ευρύτερα πεδία που ασχολείστε με προσήλωση για χρόνια. Ασυναίσθητα ας πούμε σας συνδέω πάντα με το Αγιον Ορος. Αρχιτέκτων και αναστηλωτής σε μονές, διορθώστε με, μα και ένας ρέκτης του τόπου. Τόπο που πάντως τον έχουμε συνδεδεμένο με μια είδους κλειστή ή και πολλές φορές ζηλωτική κοινότητα. Ενα πρώτο δικό σας σχόλιο για το τι σημαίνει Αγιον Ορος…

Οι μεγάλες μου αγάπες, από τα παιδικάτα μου, ήταν η αρχαιολογία και η αρχιτεκτονική. Ως αρχιτέκτων η εξειδίκευση στην αναστήλωση μνημείων μού έδωσε την ικανοποίηση να συνδυάσω τις δύο. Ως προς την αρχαιολογία με γοήτευε περισσότερο η προϊστορία. Και όποτε μου δόθηκε η ευκαιρία εργάσθηκα σε προϊστορικές ανασκαφές, στη μινωική Κρήτη (Ζάκρος, Παλαίκαστρο Σητείας) και στην Τουρκία (Çatal Höyük). Με τη βυζαντινή περίοδο δεν είχα ιδιαίτερη επαφή μέχρι το 1983, οπότε ξεκινάει η σχέση μου με το Αγιον Ορος, μια σχέση που με γοήτευσε βαθιά και με απορρόφησε. Πράγματι, το Αγιον Ορος είναι μία κλειστή κοινωνία. Μάλλον, είναι πολλές κλειστές κοινωνίες, η καθεμιά με τις δικές της ιδιαιτερότητες. Θυμάμαι ακόμα τη ζωηρή εντύπωση που μου έκανε, στην πρώτη μου επίσκεψη, Μάης του ’83, ο μακαριστός Γεώργιος Καψάνης, ηγούμενος της Μονής Γρηγορίου, προσωπικότητα του αγιορείτικου μοναχισμού των ημερών μας. Ημασταν μια μικρή ομάδα νέων συναδέλφων, αυτός στο κέντρο, και τι μας λέει; Οτι η ύψιστη μορφή Αναρχίας είναι η Ορθοδοξία, και προκειμένου να στηρίξει τη θεωρητική του ανάλυση που ακολουθεί, μας «τσιτάρει» τους «πατριάρχες» της Νέας Αριστεράς, Μαρκούζε και Αντόρνο. Τρελάθηκα! Στο Ορος γνώρισα πολύ σημαντικούς ανθρώπους με ανοιχτά μυαλά. Εκανα σπουδαίους φίλους μοναχούς, με τους οποίους μπορεί κανείς να συζητήσει απροκατάληπτα τα πάντα. Υπάρχουν, βέβαια, και εκείνοι του άλλου άκρου, της «ζηλωτικής κοινότητας», όπως τη λέτε. Καθώς οι άνθρωποι αυτοί ασκούν επιρροή σε ορισμένους κύκλους, μπορούν να γίνουν και επικίνδυνοι σε περιόδους κρίσης, όπως αυτή του κορωνοϊού, ως αρνητές της ιατρικής επιστήμης, παραβλέποντας το γεγονός ότι ο άγιος Παντελεήμων και οι άγιοι Ανάργυροι αγίασαν ασκώντας το ιατρικό επάγγελμα – και όχι ως τσαρλατάνοι.

Πότε ξεκινά η δική σας περιπέτεια με τον Αγιον Ορος;

Τον Μάιο του 2022 συμπληρώνω 39 χρόνια παρουσίας στο Αγιον Ορος, με μεγάλες και μικρές επεμβάσεις και ερευνητικά προγράμματα σε πολυάριθμους προορισμούς, σε κτίρια και υποδομές. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες η κύρια απασχόλησή μου αφορά στο αναστηλωτικό πρόγραμμα, ερευνητικό και οικοδομικό, της Μονής Παντοκράτορος.

Είχατε βρει το 2019 γυναικεία οστά. Και ανακινήθηκε μια συζήτηση τότε. Θέλετε να μας πείτε αυτή την ιστορία;

Το 2017 ξεκινήσαμε ερευνητικές εργασίες στον παλαιό κοιμητηριακό ναό της Μονής Παντοκράτορος, με σκοπό να διαπιστώσουμε τη στατική επάρκεια του κτιρίου. Τότε ήρθαν στο φως νέα στοιχεία για τη χρονολόγηση του ναού κατά δύο αιώνες νωρίτερα της ίδιας της Μονής, καθώς και άγνωστες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες, αλλά και οργανικά στοιχεία, που συμβάλλουν στην καλύτερη γνώση της ιστορίας του ναού και των ταφικών εθίμων παλαιότερων εποχών στο Αγιον Ορος. Εκπληξη ήταν και η ανεύρεση μεγάλου αριθμού οστών από ανακομιδή κάτω από δάπεδο του 16ου αιώνα. Ακολουθώντας σειρά συλλογισμών βασισμένων σε ιστορικά στοιχεία, υποθέσαμε ότι τα οστά θα ανήκουν σε ρουμάνους κτήτορες που χρηματοδότησαν την προς νότον επέκταση της Μονής στον 16ο αιώνα και ότι ενδεχομένως υπάρχουν εκεί και γυναικεία οστά. Η εργαστηριακή έρευνα σε περιορισμένο δείγμα οστών ενισχύει την υπόθεση της χρονολόγησης, ενώ ορισμένα από τα οστά θα μπορούσαν πράγματι να ανήκουν σε γυναίκα ή γυναίκες με πιθανότητα 90%. Αυτό, όμως μπορεί να εξακριβωθεί οριστικά μόνο με ανάλυση DNA, που προϋποθέτει την επανέναρξη και ολοκλήρωση του ερευνητικού προγράμματος, το οποίο έχει προσώρας διακοπεί λόγω κορωνοϊού. Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τα ευρήματα αυτά, ας περιμένουμε τα υπό έκδοση Πρακτικά του 4ου Επιστημονικού Εργαστηρίου της Αγιορειτικής Εστίας, στις εργασίες του οποίου παρουσίασα το θέμα.

Την ίδια ώρα αντιμετωπίζετε το μέρος και ως κοιτίδα Πολιτισμού, Τέχνης με εκθέσεις κ.τλ. Πώς συνδέεται αλήθεια η επιστήμη σας με την Τέχνη; Για παράδειγμα έχετε και έτερες ιδιότητες ως συγγραφέας, ποιητής, ραδιοφωνικός παραγωγός.

Από μικρός είχα πολλές δραστηριότητες, όχι πάντα συμβατές μεταξύ τους, ούτε με σταθερούς ρυθμούς. Ομως, η ποίηση ήταν και είναι πάντα μαζί μου, κάποτε αναβλύζει κι άλλοτε μένει μέσα μου. Πάντως, από την πρώτη μου επαφή με το Αγιον Ορος είναι ακριβώς η σχέση μου με τον τόπο αυτόν που έχει την προτεραιότητα σε οτιδήποτε σχεδιάζω.

Μπορεί το Αγιον Ορος να «ανοίξει» ως πλούτος και να αφορά ευρύτερο κόσμο, οντολογικά, αλλά και στενά με όρους Τέχνης και Κάλλους;

Το σημερινό Αγιον Ορος είναι πολύ πιο ανοιχτό από εκείνο που πρωτογνώρισα εγώ. Η Εκθεση των Θησαυρών του Αγίου Ορους, που διοργανώθηκε από τον Οργανισμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας – Θεσσαλονίκη 1997, άνοιξε ένα μεγάλο παράθυρο στον κόσμο με εκθέσεις που ακολούθησαν (Παρίσι, Φινλανδία, ΗΠΑ). Πρόσφατα, η δημιουργία της Αθωνικής Ψηφιακής Κιβωτού, με ένα σημαντικό μέγεθος του πολιτιστικού αποθέματος αρκετών μοναστηριών, ψηφιακά διαθέσιμο και ηλεκτρονικά προσβάσιμο μέσω του Διαδικτύου, αποτελεί ένα εγχείρημα που θα ήταν αδιανόητο δύο δεκαετίες νωρίτερα. Επομένως, η πρόσβαση στη γνώση του αγιορείτικου κόσμου είναι πλέον σχετικά εύκολη, έστω και αν δεν συμμετέχει – ακόμα – το σύνολο των Μονών.