«Οι ήρωες του ’21 υπερβαίνουν την εποχή τους»

Οσο αναμενόμενη θα μπορούσε να θεωρηθεί η «συνάντηση» του Γιάννη Ψυχοπαίδη με τους ποιητές Κ.Π. Καβάφη, Ανδρέα Εμπειρίκο, Γιώργο Σεφέρη, Κική Δημουλά, Γιάννη Κοντό, Αντώνη Φωστιέρη, που έχει εικονογραφήσει ποιήματά τους αλλά και εξώφυλλα βιβλίων τους, άλλο τόσο θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς ως απρόβλεπτη, λαμβάνοντας υπόψη το ιδιαίτερο εικαστικό του ιδίωμα όπως διαμορφώθηκε μέσα στα χρόνια, τη ζωγραφική απεικόνιση μιας πλειάδας αγωνιστών του 1821, όπως μας έγινε γνωστή με μια πρόσφατη έκθεσή του στο Μουσείο Μπενάκη. Δικαιολογώντας τη ρήση του αλησμόνητου Κώστα Ε. Χειρόπουλου για τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο ότι «είναι ένα από Θεού μυστήριο», ο Γιάννης Ψυχοπαίδης αν και ένας κατεξοχήν μοντέρνος, αλλά με την ουσιαστικότερη έννοια του όρου, εικαστικός δημιουργός, επανέφερε ως απτή πραγματικότητα μια ενδεχομένως ξεπερασμένη αξία, ότι όσο ισχυρός είναι ο προσανατολισμός ενός καλλιτέχνη σε αγωνιώδεις πλην όμως πειραματικές, αναζητήσεις, άλλο τόσο ακατάλυτη παραμένει η επαφή με το πάτριο έδαφος το στοιχειωμένο με μορφές και ιδέες που η συγκίνηση, ενώ τις αναπολούμε, παραμένει μια «προσωπική» εθνικά υπόθεση. Σπάνια το άρτιο αισθητικά αποτέλεσμα μπορεί να συνδυαστεί με μια μορφή διδαχής σε καθαρά ηθικό επίπεδο, στον Γιάννη Ψυχοπαίδη όμως, ο συνδυασμός αυτός εκφράζει ένα εξαίρετα κατορθωμένο αποτέλεσμα.

Δεν θα μπορούσε να ξεκινήσει διαφορετικά η συζήτηση μαζί του παρά σε ποιον βαθμό θα ήταν δυνατόν να χαρακτηριστεί ως «σύμπτωση» η μεγάλη έκθεσή του με τα πορτρέτα των αγωνιστών του 1821 στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμπλήρωση των διακοσίων χρόνων της Εθνεγερσίας: «Αν εννοείτε ότι υπήρξε  κάποια παραγγελία για να κάνω τα πορτρέτα των αγωνιστών του ’21, σας λέω κατηγορηματικά πως “όχι”. Εχει σχέση με μια ανάθεση που έκανα ο ίδιος στον εαυτό μου. Εχουν περάσει δέκα χρόνια από τότε που μια ευτυχισμένη συγκυρία έφερε στην επιφάνεια δυνάμεις που κουβαλάμε μέσα μας, κι εννοώ τις ευαισθησίες και τις μνήμες της παιδικής μας ηλικίας, έναν κόσμο που τον διδαχτήκαμε στις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου. Η “ανάδυση” αυτή έχει να κάνει μ’ έναν πολύ ιδιαίτερο τόπο, όπως είναι η Αρκαδία και ένα μικρό κι εγκαταλειμμένο αρκαδικό χωριό, το Ψάρι. Κάποιοι πολύ φίλοι που ήταν, λόγω καταγωγής, ορκισμένοι σ’ αυτόν τον τόπο, θέλησαν να τον ξαναζωντανέψουνε, μαζεύοντας όσες οικογένειες ήταν δυνατόν πίσω στο χωριό και να δραστηριοποιηθούνε σε σχέση με τοπικές γεύσεις. Αφού μελετήσανε τοπικά προϊόντα, τα τυποποιήσανε μ’ έναν τέτοιον τρόπο ώστε να μπορεί να τ’ απολαύσει κι ένας ταξιδιώτης, περαστικός ή εκδρομέας. Σιγά σιγά φτιάχτηκε μια μικρή μονάδα με τοπικά προϊόντα που το όνομά της είναι “Αρκαδιανή”. Ξαναζωντάνεψε ένας ερειπωμένος τόπος χάρη στην πρωτοβουλία ανθρώπων με αγάπη και όραμα, θα έλεγα, για την ιδιαίτερή τους πατρίδα. Σχεδόν ταυτόχρονα με την ύπαρξη αυτής της μονάδας, οι ίδιοι άνθρωποι προσέξανε πως ακριβώς απέναντι από το στέκι της γευσιγνωσίας, υπήρχε ένα παλιό, εγκαταλειμμένο σχολείο. Ενα σχολείο που είχε κλείσει εδώ και χρόνια γιατί δεν υπήρχαν πια μαθητές. Ενα ωραίο παλιό πέτρινο κτίσμα, μ’ έναν απέραντο κάμπο να απλώνεται μπροστά του. Σε μια επίσκεψη προκειμένου ν’ αποφασίσουμε τι θα μπορούσε να γίνει αυτό το σχολείο, μέσα στα χαλάσματα, τα μαδέρια, τα σπασμένα θρανία, μέσα σ’ όλα αυτά τα σημάδια μιας ζωής που είχε προηγηθεί και τώρα πια δεν υπήρχε, ανακάλυψα να με κοιτάει το έντονο μάτι ενός δαιμόνιου αγωνιστή. Τα χαρακτηριστικά του ήταν εκείνα ενός θαλασσινού, τι γύρευε όμως, για να παραφράσω τον Νίκο Εγγονόπουλο, ένας θαλασσινός στην Αρκαδία; Ηταν ο Μιαούλης».

Κανονικά θα ήταν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να συνεχίσουμε τη συζήτησή μας ρωτώντας τον Γιάννη Ψυχοπαίδη για το πόσο μακρά μπορεί να είναι η διαδρομή στον χώρο της εικαστικής δημιουργίας, όταν μια «λεπτομέρεια», όπως αυτή του αντικρίσματος μιας φωτογραφίας εξελίσσεται σε μια σειρά ενός μεγάλου αριθμού έργων. Προτιμούμε όμως να μην αναστείλουμε την εξομολογητική του διάθεση, προκαλώντας τεχνικής φύσεως παρατηρήσεις. «Ηταν μια αφίσα του Μιαούλη, από κείνες που πριν από τον πόλεμο αλλά και στα παιδικά μας χρόνια, πλαισιωμένες με κάτι πράσινες δάφνες, κοσμούσαν τις σχολικές αίθουσες. Στην πραγματικότητα είναι οι πρώτες μνήμες ενός κόσμου μεγάλων ιδεών και αξιών που μας χαρακτήρισε για πάντα και μας έδωσε τον “μπούσουλα” για μια πορεία προς έναν στόχο που θα τον αποκαλούσα ως έναν φυσικό, αυθόρμητο και αθώο πατριωτισμό. Η αφίσα για την οποία σας μιλώ δεν ήταν παρά ένα κατεστραμμένο χαρτί και η προσπάθειά μου, ή μάλλον η αγωνία μου, ήταν να διασώσω τα χαρακτηριστικά της φτιάχνοντας ένα καινούργιο έργο. Αυτό το έργο στάθηκε η απαρχή μιας μεγάλης ιστορίας που μου γέννησε μια σειρά από ελεύθερους συνειρμούς σε σχέση με τα παιδικά μας χρόνια και με μια Ελλάδα που δεν υπάρχει πια. Ομως οι καταβολές της διατηρούνται ζωντανές κρατώντας ακμαία την αίσθηση μιας ιστορίας που μεταφέρεται μ’ έναν αδιάπτωτο τρόπο από γενιά σε γενιά. Με αφετηρία λοιπόν τη “συνάντησή” μου με τον Μιαούλη στην ορεινή Αρκαδία, ξεκίνησε, πριν από περίπου οκτώ χρόνια, μια σειρά, κύκλο θα τον έλεγα καλύτερα, από είκοσι επτά ξυλογραφίες-πορτρέτα ισάριθμων αγωνιστών του ’21. Οταν ολοκληρώθηκε ο κύκλος αυτός, λίγο αργότερα, ακολούθησε ένας άλλος κύκλος, ο κύκλος του Μπάιρον, τα βυρωνικά δηλαδή έργα, τα εμπνευσμένα από την προσωπογραφία αλλά και τον ιστορικό χρόνο και χώρο του Μπάιρον. Με τις “ελευθερίες” που μας επιφύλαξε τον περασμένο χρόνο ο εγκλεισμός μας, ή μάλλον ο αποκλεισμός μας, έξω από τα αθηναϊκά όρια, χωρίς κανενός είδους χρονική ή άλλη πίεση, δημιουργήθηκε ένας τρίτος κύκλος έργων, που δεν ήταν τίποτε άλλο παρά να αποδώσω, ζωγραφικά αυτή τη φορά, τις είκοσι επτά, τόσο οικείες πια σ’ εμένα, αυτές μορφές των αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης».

«Επιστρέφουν σ’ εμάς σαν καθημερινοί άνθρωποι»

Μια τόσο μακροχρόνια ζωγραφική περιπέτεια, επόμενο είναι να σημαίνει, ή να αντιπροσωπεύει για τον ίδιο τον καλλιτέχνη κάτι πολύ περισσότερο σε σχέση με ό,τι θα μπορούσε να σκεφτεί ακόμη και ο πιο μυημένος στην εικαστική δημιουργία θιασώτης της. Το εργαστήρι του καλλιτέχνη όσο κι αν συχνά είναι ένας επισκέψιμος χώρος, δεν παύει να παραμένει και ένα απόρθητο φρούριο έτσι ώστε η οποιαδήποτε παρατήρηση του ίδιου του καλλιτέχνη να παραμένει άκρως διαφωτιστική. «Οι τρεις, λοιπόν, αυτοί “κύκλοι”, οι μαυρόασπρες ξυλογραφίες, τα έργα για τον Βύρωνα και η σειρά των χρωματιστών έργων που ολοκληρώθηκε τον περασμένο Μάρτιο, συναρθρώνει ένα μεγάλο τρίπτυχο που “απεικονίζει” όχι μόνον τα ιστορικά αυτά πρόσωπα αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ιστορία. Οι μαυρόασπρες φωτογραφίες λειτουργούν περισσότερο ως μια μνήμη, ως μια εικόνα ενός παρελθόντος και ταυτόχρονα ως μια ασπρόμαυρη φωτογραφία που χάνεται μέσα σ’ έναν άχρονο χρόνο. Στην πραγματικότητα τα αντίστοιχα έργα είναι μνήμες ενός τόσο παρωχημένου παρελθόντος που δεν έχει πια χρόνο. Ενώ αντίθετα η ζωγραφική πράξη όταν στηρίζεται στο χρώμα φορτίζει τόσο πολύ συναισθηματικά τα πρόσωπα και, στη συγκεκριμένη περίπτωση, τους αγωνιστές του ’21, ώστε μεταβάλλονται σε πραγματικούς ανθρώπους, σαν να πρόκειται για ανθρώπους που βρίσκονται δίπλα μας. Ανθρώπους που έχουν ξεφύγει από τον δικό τους ιστορικό χρόνο και επιστρέφουν σ’ εμάς σαν καθημερινοί άνθρωποι. Κι όταν λέω καθημερινοί άνθρωποι εννοώ ανθρώπους με όλο το μεγαλείο και όλη τη μικρότητά τους ταυτόχρονα. Βέβαια οφείλω να ομολογήσω ότι πριν ζωγραφίσω τον καθένα απ’ αυτούς τους αγωνιστές, αναζητούσα την ύπαρξη και άλλων αγωνιστών που συμβαίνει να μην έχουν γίνει τόσο γνωστοί, να μην έχουν περάσει στις σελίδες της συμβατικής ιστορίας του σχολείου, ή έχουν περάσει μόνον ως όνομα. Οι ζωές των ανθρώπων αυτών – όλων των αγωνιστών στο σύνολό τους, γνωστών ή αγνώστων – είναι συναρπαστικά αφηγήματα έτσι όπως αναπτύσσονται μέσα στη βία, στον εγωισμό, στα συμφέροντα, αλλά ταυτόχρονα χαρακτηρίζονται κι από τρομακτικές υπερβάσεις. Ξεφεύγουν από τον εαυτό τους την ίδια στιγμή που υπηρετούν στενά συμφέροντα με μια απαρομοίαστη πεζότητα. Ολο αυτό το σώμα των τόσο αντιφατικών ανθρώπων με τους εμφύλιους σπαραγμούς του, αποκτά κάποια στιγμή μιαν ενότητα τόσο θαυμαστή ώστε να δικαιολογεί τη λάμψη που γιορτάζουμε σήμερα».

Μεσοτοιχία με τον λόρδο Μπάιρον στην Κεφαλονιά

Τα αποκαλούμενα από τον Γιάννη Ψυχοπαίδη «βυρωνικά» του έργα, επόμενο είναι να επαναφέρουν στον νου τις ιδιαίτερες σχέσεις του με την ποίηση και μια πλειάδα ποιητών που έχει εικονογραφήσει έργα τους. Τι κυριάρχησε λοιπόν στη συνείδησή του όσον αφορά τον λόρδο Μπάιρον, ο ποιητής ή ο αγωνιστής; «Τον είδα ως έναν ποιητή-ήρωα, αλλά ταυτόχρονα και ως έναν πολύ καλό γείτονα. Το λέω αυτό γιατί εδώ και είκοσι χρόνια έχω την τύχη να μένω σ’ ένα σπίτι, στην Κεφαλονιά, που είναι μεσοτοιχία μ’ ένα σπίτι όπου έμενε για τέσσερις μήνες ο Μπάιρον, πριν κατέβει στο Μεσολόγγι. Εχουμε μια κοινή αυλή και κυρίως μια κοινή θέα, δηλαδή βλέπουμε τον ελαιώνα ως κάτω στη θάλασσα ενώ απέναντί μας ακριβώς είναι η Ζάκυνθος. Οταν έκανε το δεύτερο ταξίδι στην Ελλάδα, ήρθε κατευθείαν κι έμεινε στην Κεφαλονιά που ήταν υπό αγγλική διοίκηση. Το σπίτι αυτό το περιγράφει στην περίφημη αλληλογραφία του καθώς ο Μπάιρον, ως γνωστόν, έγραφε δέκα γράμματα την ημέρα προς όλες τις κατευθύνσεις και προς τους πιο ετερόκλιτους ανθρώπους. Εχουμε ένα πάρα πολύ πλούσιο “αυτοβιογραφικό” υλικό, αλλά ταυτόχρονα και μια “βιογραφία” θα έλεγα του ίδιου του αγώνα. Με το να έχει έρθει στην Ελλάδα ο Μπάιρον ως άτυπος ταμίας ενός πολύ μεγάλου χρηματικού ποσού, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί για τους σκοπούς της Επανάστασης, συναντήθηκε αμέσως με τους έλληνες αγωνιστές που τα χρήματα αυτά τα δικαιούνταν, αλλά και τα ζητούσανε και τα εκβιάζανε κι εν πάση περιπτώσει ήθελαν να είναι οι αποδέκτες τους. Ετσι είχε δει τα πάντα. Με το χιούμορ του, την ειρωνεία του, την καλλιτεχνική του ιδιοφυΐα και την πολιτική του συγκρότηση, μπόρεσε από πολύ νωρίς να διακρίνει όχι μόνον τα κακώς κείμενα, αλλά κυρίως τα, έστω και λίγα, καλώς κείμενα. Μιαν απόσταση που κρατούσε από τους Ελληνες, παρά την ολόψυχη συμμετοχή του στον αγώνα, τον έκανε να πει, όταν στις αρχές ακόμη, είχε ερωτηθεί τι φρονεί για τους Ελληνες, το περίφημο: “Για τους Ελληνες, δεν έχω απολύτως τίποτε να πω ως τη στιγμή που θα έχω να πω κάτι καλό”. Σταδιακά βέβαια αλλάζει η στάση του και σε κάθε γράμμα του διακρίνεις αυτό το έντονα φιλελληνικό στοιχείο, ενώ ταυτόχρονα μ’ έναν πολύ ευρύτερο τρόπο προσπαθεί να πείσει τους εγγλέζους φίλους του να μείνουν στην Ελλάδα και να βοηθήσουν. Τους τέσσερις μήνες που είχε μείνει στην Κεφαλονιά, είχε τόσα πράγματα να κάνει, που δεν είχε χρόνο να γράψει τα τεράστια ποιήματα που συνήθως έγραφε, αληθινά ποτάμια. Εγραφε όμως μικρά σονέτα, κυρίως το βράδυ, όταν έβρισκε ευκολότερα λίγο ελεύθερο χρόνο. Πρόκειται για σονέτα-μαρτυρίες της ταραγμένης συνείδησης ενός ανθρώπου που αισθάνεται να παραμένει αδρανής και να διαχειρίζεται απλώς πράγματα, ενώ η φύση του τού λέει ότι πρέπει να μπει στη δράση. Γι’ αυτό και σ’ ένα σονέτο του γράφει: “Πώς μπορώ και κοιμάμαι ακόμη σ’ αυτό το κρεβάτι, όταν ακούω τους σκλάβους να ξεσηκώνονται ενάντια στους δυνάστες τους;”. Στίχοι μιας ψυχικής προετοιμασίας που θα τον οδηγούσε λίγο αργότερα να μαζέψει τα πράγματά του και να κατέβει στο Μεσολόγγι».

«Εξαιρετικά δύσκολο να ξεχωρίσεις κάποιον»

Ακούγοντας τον Γιάννη Ψυχοπαίδη να μιλάει με τόσο πάθος για την Επανάσταση του ’21 και τους ανθρώπους που την επάνδρωσαν, λογικό είναι να σκεφτεί κανείς ποιος, ανάμεσά τους, είναι εκείνος με τον οποίο αισθάνθηκε, ζωγραφίζοντάς τον, να ταυτίζεται περισσότερο. «Ολοι αυτοί οι θαυμαστοί άνθρωποι, αν και γέννημα θρέμμα της εποχής τους, ταυτόχρονα κατορθώνουν να την υπερβαίνουν. Αυτό είναι το κυριότερο χαρακτηριστικό τους, γεγονός που κάνει εξαιρετικά δύσκολο να ξεχωρίσεις κάποιον ή κάποιους ανάμεσά τους. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, όταν στον περίφημο λόγο του στην Πνύκα, μπροστά στους Αθηναίους και στους μαθητές λέει, ανάμεσα σε άλλα, την περίφημη φράση: “Εγώ είμαι αγράμματος, εσείς όμως πρέπει να σκλαβωθείτε εις τα γράμματα”. Πότε το λέει αυτό; Χρησιμοποιεί το ρήμα “σκλαβώνω” μιλώντας σ’ έναν λαό που δεν έχει ακόμη καλά καλά ξεσκλαβωθεί από μια δουλεία τετρακοσίων χρόνων. Χρησιμοποιώ όμως αυτό το ρήμα προκειμένου να δώσει το βάρος που έχει γι’ αυτόν τον αγράμματο στρατηγό η έννοια της παιδείας. Οπως επίσης δεν είναι αξιοθαύμαστο το γεγονός ότι ένας 18άρης φτιάχνει για πρώτη φορά λεξικό ελληνικής και αλβανικής γλώσσας προκειμένου να συνεννοούνται οι Αλβανοί με τους Ελληνες στρατιωτικούς στο Σούλι; Ο 18άρης δεν είναι άλλος από τον Μάρκο Μπότσαρη, έναν μεγάλο πολεμιστή και ταυτόχρονα έναν άνθρωπο που η πνευματικότητά του τον κάνει να ξεχωρίζει ως ένα μοναδικό πλάσμα. Ενα πλάσμα για το οποίο ο Καραϊσκάκης θα πει: “Δεν υπάρχει μάνα που να έχει γεννήσει έναν ήρωα σαν αυτόν”».