Με σιωπές δεν χτίζεται η σοσιαλδημοκρατία

Η συζήτηση γύρω από την εκλογή του νέου αρχηγού του Κινήματος Αλλαγής Νίκου Ανδρουλάκη δεν έκρυβε κάποια έκπληξη. Στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της αφορούσε τις αλλαγές στις εγχώριες εκλογικές ισορροπίες που είναι δυνατόν να φέρει και την απειλή που μπορεί να αποτελέσει για τη μονοκρατορία του Κυριάκου Μητσοτάκη και της Νέας Δημοκρατίας. Λογικό να συμβεί κάτι τέτοιο καθώς αυτές είναι οι θεματικές που ενδιαφέρουν τη δημοσιογραφία, αλλά και τους ψηφοφόρους.

Πολύ μικρότερη σημασία έχει δοθεί στις φιλοδοξίες του ίδιου του αρχηγού να μετατρέψει το Κίνημα Αλλαγής ή το ΠΑΣΟΚ – οποιοδήποτε όνομα και αν επιλεγεί τελικά – σε σοσιαλδημοκρατικό. Η φιλοδοξία του είναι δικαιολογημένη διότι αν το ΚΙΝΑΛ εξακολουθήσει να κινείται στο ίδιο μήκος κύματος, όπως μέχρι τώρα, τα περιθώρια ανάπτυξής του θα είναι πεπερασμένα. Απαιτείται αλλαγή πλεύσης επειγόντως. Αυτό νομίζω ότι είναι σαφές και στον ίδιο αλλά και στο περιβάλλον του, από όσο είμαι σε θέση να καταλάβω.

Οι δυσκολίες ωστόσο αρχίζουν από τη στιγμή που αρχίζουν οι συζητήσεις για το πώς θα γίνει η μετάβαση σε κόμμα σοσιαλδημοκρατικού τύπου. Η αναφορά σε κάποια κοινωνικά προβλήματα, όσο κρίσιμα και σημαντικά και αν είναι, δεν είναι αρκετή, ούτε επίσης η διαπίστωση ότι τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα μπόρεσαν να ανακάμψουν εκλογικά πρόσφατα γιατί μπόρεσαν να γίνουν «χρήσιμα». Ο Νίκος Ανδρουλάκης φαίνεται να πιστεύει ότι η σοσιαλδημοκρατία διαθέτει κάποια θαυματουργά «εργαλεία» που κανείς άλλος δεν έχει στη διάθεσή του.

Ολα αυτά φοβάμαι ότι δεν αρκούν. Σε ένα περιβάλλον παγκοσμιοποίησης τα εργαλεία είναι δεδομένα και όχι πολύ ευέλικτα. Θα θυμίσω μόνο ότι ο Σολτς, την εκλογή του οποίου στην καγκελαρία επικαλούνται οι οπαδοί του Νίκου Ανδρουλάκη, έχει αποκληθεί ο «αρσενικός Μέρκελ» και ότι η άνοδός του στην καγκελαρία οφείλεται πιο πολύ στην κούραση των γερμανών ψηφοφόρων ύστερα από 16 χρόνια χριστιανοδημοκρατίας, παρά στις ρηξικέλευθες και εναλλακτικές πολιτικές που (δεν) πρότεινε.

Το πρόβλημα της σοσιαλδημοκρατίας τις τελευταίες δεκαετίες δεν ήταν άλλο από την αδυναμία της να προτείνει ένα πρόγραμμα το οποίο θα μπορούσε να τη διαφοροποιήσει από την Κεντροδεξιά. Θυμίζω ότι η πολιτική της υπεράσπισης του κοινωνικού κράτους υιοθετήθηκε και από τους Χριστιανοδημοκράτες και η Μέρκελ, παρά τα όσα περί νεοφιλελευθερισμού της έχουν προσάψει, έκανε ό,τι ήταν δυνατόν για να το υπερασπιστεί.

Στην ελληνική περίπτωση το ερώτημα είναι πώς μια κυβέρνηση, ένα κόμμα, θα ακολουθήσει μια κοινωνική πολιτική η οποία μέχρι τώρα ασκήθηκε με δανεικά, πώς θα ικανοποιήσει τον δυσανάλογα με τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη μεγάλο αριθμό αυτοαπασχολουμένων – τους πάλαι ποτέ μικρομεσαίους του ΠΑΣΟΚ – με ένα δημόσιο χρέος που ξεπερνάει κάθε φαντασία, πώς θα ικανοποιήσει τους οικονομικά ενεργούς πολίτες οι οποίοι δουλεύουν για να πληρώνονται συντάξεις που οι ίδιοι δεν θα μπορέσουν ποτέ να αποκτήσουν ή συνταξιούχους που θεωρούν ότι δικαιούνται συνεχή υποστήριξη ακόμη και αν δεν έχουν πληρώσει ποτέ εισφορές κοινωνικής ασφάλισης. Πώς, τέλος, θα πείσει τους νέους να επιστρέψουν από το εξωτερικό με τις εξευτελιστικές αμοιβές, αλλά και τις αναξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας που προσφέρει. Και όλα αυτά, όπως ήδη ανέφερα, σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον που δεν αφήνει πολλά περιθώρια για «μαγκιές». Η Νέα Δημοκρατία, στις έκτακτες συνθήκες που ζούμε, έχει δώσει και με το παραπάνω ό,τι ήταν να δοθεί και το ερώτημα είναι σε φυσιολογικές συνθήκες τι και πώς μπορείς να δώσεις.

Τα προβλήματα αυτά είναι λίγα μόνο από εκείνα που χαρακτηρίζουν το ελληνικό κράτος, ίσως το πιο κοινωνικά άδικο κράτος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, σύμφωνα με όλους τους σχετικούς δείκτες. Πρόκειται για προβλήματα στα οποία το ΠΑΣΟΚ συνέβαλε τα μάλα να διαμορφωθούν. Και αυτό για να ικανοποιήσει την εκλογική πελατεία του. Πώς τώρα θα αλλάξει πορεία, πώς θα υιοθετήσει σκληρές πολιτικές που είναι αναγκαίες για να υλοποιηθούν ακόμη και στοιχειώδεις μεταρρυθμίσεις με μια πολιτική κουλτούρα που ασφαλώς δεν ταιριάζει σε σοσιαλδημοκράτες, αυτό παραμένει ένα ερώτημα.

Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μεγάλες προκλήσεις, οι οποίες για να αντιμετωπιστούν απαιτείται αποσαφήνιση των στόχων, πολιτική συνέχεια και στοιχειώδης συνοχή και συνεργασία για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Οι σοσιαλδημοκράτες στην κουλτούρα τους έχουν και τη συνεργασία με άλλα κόμματα για τη διακυβέρνηση των χωρών τους και όχι μόνο σε συνθήκες κρίσης. Κάτι τέτοιο συμπεριλαμβάνεται άραγε στις προθέσεις του νέου αρχηγού του ΚΙΝΑΛ;

Ας διευκρινίσω ότι εύχομαι ο Νίκος Ανδρουλάκης να τα καταφέρει, να ξεπεράσει όλα τα προβλήματα και να πετύχει τους στόχους του, αλλά με ευχές, με γενικές αναφορές και με αφορισμούς δεν λύνονται τα προβλήματα. Πολύ περισσότερο δεν λύνονται τα προβλήματα με τη σιωπή, η οποία, όσο και αν λειτουργεί ευνοϊκά βραχυπρόθεσμα, μπορεί σύντομα να δείξει ότι ο «βασιλιάς είναι γυμνός».

Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία έχει πίσω της μια πολύ μεγάλη παράδοση και αντανακλά κοινωνικές δομές που σε καμία περίπτωση δεν έχουν σχέση με την ελληνική. Πέραν τούτου και το ΠΑΣΟΚ υπήρξε ένα δημιούργημα μιας εποχής που την υπηρέτησε με αφοσίωση και μπόρεσε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της δημιουργώντας μια παράδοση, η οποία πόρρω απέχει από τη σοσιαλδημοκρατική. Πέραν δε τούτου δεν μπορώ να δω ποια είναι η αλλαγή εκείνη στον χώρο που αποτελεί τη δυνητική δεξαμενή ψηφοφόρων του ΚΙΝΑΛ που θα επιτρέψει τον μετασχηματισμό του σε ένα σοσιαλδημοκρατικό κόμμα.

Ο κόσμος έχει αλλάξει, όσο και αν αυτό στην Ελλάδα δεν το έχουμε καταλάβει πλήρως, και φοβάμαι ότι η επίκληση της σοσιαλδημοκρατίας ως ενός μοντέλου πολιτικής πρακτικής και ιδεολογίας φαντάζει ξεπερασμένο. Αλλά σε κάθε περίπτωση η ελληνική σοσιαλδημοκρατία δεν μπορεί να χτιστεί με σιωπές.

Ο Κώστας Κωστής είναι καθηγητής Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών