«Οταν ασχολείσαι {LF}με κάτι σε βάθος, {LF}σου δίνει πολλά δώρα»

Ο Μιχάλης Σιγανίδης δείχνει στην παραγωγό Ντόρα Ρίζου τη νέα του δισκογραφική εργασία. Δίπλα, σβηστό, το πάλαι Συγκρότημα Λαμπράκη. Η Ευσταθία τρυπώνει στο Black Duck της Χρήστου Λαδά έχοντας διανύσει ώρες καθηλωμένη στην κίνηση της πόλης. Δεν χάνει το χαμόγελό της. Μέσα παίζει Χιώτη. Είμαι βέβαιος πως η όλη εικόνα μεταβολίζεται από την Ευσταθία σε μια μελλοντική της δημιουργία. Κείμενο; Τραγούδι; Στίχος; Απόσπασμα έργου; Η ταλαντούχα δημιουργός, με στόχο και όραμα σε ό,τι παραδίδει στη μέχρι τώρα διαδρομή της, έχει τον τρόπο να διατηρεί τον ρομαντισμό της αλλά και να μιλάει ειλικρινά για όσα μας απασχολούν. Κλίμα; Σχέσεις; Πόλη; Παιδί του διαμερίσματος και της Θεολογικής, το τελευταίο διάστημα εργάζεται επιμελώς σε δύο πεδία, τη βασανίζουν δύο θεματικές: το γυναικείο ζήτημα και το περιβάλλον. Με εκείνο τον παλιό τρόπο των ραψωδών ή των τραγουδοποιών της Μεταπολίτευσης αλλά και με το πείσμα του ανθρώπου που ξέρει βαθιά πως το γύρω τοπίο παραείναι ρευστό για τις πνευματικές δυνάμεις. Η κουβέντα μαζί της έχει από ανάλυση για το πρώιμο φεμινιστικό κίνημα της Ελλάδας μέχρι τον πρωτοπόρο των ψυχικών ερευνών Αγγελο Τανάγρα ή την τέχνη της απαγγελίας και τον Λορέντζο Μαβίλη. Η Ευσταθία είναι με την τέχνη της μια χρονογράφος του καιρού μας.

Πιάνω το νήμα απ’ το εξής: βλέποντας την πορεία σας ως τραγουδοποιού και συγγραφέως μέσα στα χρόνια, παρατηρώ πως σας απασχολεί το ζήτημα της γυναίκας.

Εχεις πέσει διάνα. Από μικρή με απασχολούσε το γυναικείο ζήτημα και το συνδέω άρρηκτα με την πρόοδο της ανθρωπότητας. Εχουμε πάει έστω και μερικά χιλιοστά μπροστά ως κοινωνία απ’ τον 19ο αιώνα και σε αυτό έχει συμβάλει το γυναικείο ζήτημα.

Πώς;

Η κοινωνία έχει γίνει καλύτερη βελτιώνοντας τη θέση της γυναίκας. Βελτιώνοντας τη θέση της γυναίκας, βελτιώνονται και άλλες θέσεις κοινωνικών ομάδων. Ο άνθρωπος έρχεται πιο κοντά στο παιδί, στη φύση, ανοίγει η πόρτα της ευαισθησίας, του ανθρώπινου ψυχισμού. Ενας άλλος ορίζοντας. Μια άλλη ισορροπία, την ξαναβρίσκουμε όσο κι αν γκρινιάζουμε και παρότι έχουμε ακόμη χιλιόμετρα να διανύσουμε. Είμαστε καλύτερα. Εγώ έχω ασχοληθεί με την «Εφημερίδα των Κυριών», έντυπο φιλικό σε αυτά τα θέματα.

Πώς το ανακαλύψατε;

Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης είχε ανεβάσει ψηφιακά όλα τα τεύχη της «Εφημερίδας των Κυριών» μέχρι το 1913. Τα άλλα τεύχη, μέχρι το 1917, τα βρήκα στο ΕΛΙΑ, με ειδοποίησε η ηθοποιός και φίλη Ανδρομάχη Μαρκοπούλου. Μιλάμε για το πρώτο φεμινιστικό έντυπο, που βοήθησε πολύ στο θέμα των γυναικών. Βέβαια, των γυναικών που ήξεραν τότε να διαβάζουν αφού ο αναλφαβητισμός ήταν ψηλά. Διαβάζοντάς το, πάντως, βλέπεις πως έχουμε πάει μπροστά. Θα έπρεπε αυτά να τα τονίζουμε, την πρόοδο της ανθρωπότητας, όχι μόνο τα χάλια της.

Πάντως ο φεμινισμός έχει πολλά και επιμέρους ρεύματα εντός του. Π.χ. η Κλάρα Τσέτκιν…

Ασφαλώς, ή οι σουφραζέτες, που μάλιστα δεν τις αποδεχόταν η καλή κοινωνία, αφού μπερδεύονταν και κοινωνικά θέματα τότε.

Βέβαια, πολλές μαχήτριες το έβλεπαν με μια πιο συνολική θεώρηση και το συνέδεαν με μια ευρύτερη κοινωνική αλλαγή. Πιο κοντά εσείς πού βρίσκεστε;

Θέλω να βγω από την κοινωνική σχέση, με μια ευρύτητα θέλω να το δω. Εγώ είμαι ειδική στην εποχή της Καλλιρρόης Παρρέν. Ηταν μεγαλοαστές αυτές, η Σοφία Σλήμαν μαζί της, η Αικατερίνη Λασκαρίδου, το γένος Χριστομάνου. Είχαν τον χρόνο και ήταν μορφωμένες. Από τη θέση που είχαν προσέφεραν πολλά και εγώ τους βγάζω το καπέλο. Δεν θα εξετάσω αν ήταν πλούσιες. Τότε όλα τα δημόσια ιδρύματα ιδρύθηκαν από τις μεγαλοαστές, μαζί βάζω και την Ολγα του βασιλέως Γεωργίου που ίδρυσε τον Ευαγγελισμό. Τεράστιο κοινωνικό έργο σε εκείνη την εποχή. Είχαν κάνει το ίδρυμα της Αγίας Αικατερίνης για ανύπαντρες μητέρες. Βοήθησαν εργάτριες να μάθουν γράμματα. Με γοητεύουν οι ωραίες ιστορίες.

Θα την ξαναδούμε αυτή την παράσταση που είχατε ανεβάσει με αφορμή όλα αυτά;

Εμεινε μια έρευνα που πάντα θα με ακολουθεί. Τώρα, ας πούμε, που έχω κάνει μια άλλη παράσταση που λέγεται «Η Γη της Απαγγελίας», η έμπνευση και οι πηγές είναι πάλι από την «Εφημερίδα των Κυριών». Οταν ασχολείσαι με κάτι σε βάθος, σου δίνει πολλά δώρα. Προτιμώ να κάνω κρόσσι κάτι, παρά με πολλά και από λίγο. Παθιάζομαι με αυτό το ένα. Ενας κόκκος άμμου αρκεί για να γνωρίσουμε όλη την παραλία, δεν θυμάμαι ποιος το έχει πει. Ετσι έχω μάθει στην τέχνη μου.

Κάνετε και έχετε κάνει πολλά πράγματα. Θεατρικά έργα, σκηνοθεσία, τραγούδια δικά σας για άλλους, για εσάς, ερμηνείες. Αυτά όλα συνδέονται με κάποιο τρόπο ή είναι ατάκτως ερριμμένες αναζητήσεις;

Αυτή είναι ωραία ερώτηση. Μεταξύ των τραγουδιών και των υπόλοιπων έργων που έχω γράψει, όσο κι αν φαίνονται διαφορετικά, υπάρχει μια εσωτερική σύνδεση. Είναι η εξέλιξη μιας πορείας αναζήτησης, όπου το ένα με οδηγεί στο άλλο. Κι εγώ αφήνομαι, δεν το φρενάρω αυτό. Αντιθέτως, είναι μια ωραία περιπέτεια που μου δίνει χαρά και πληρότητα. Ξεκίνησα από στίχους που ήταν μικρές ιστορίες, οι οποίες στη συνέχεια έγιναν θέατρο. Μικρή ζωγράφιζα. Το κέντρο είναι η τέχνη. Μετουσιώνεται σε διαφορετικά είδη.

Τι είναι; Αναζήτηση; Απαντήσεις σε ερωτήματα;

Είναι ένας τρόπος ύπαρξης.

Διαβάσατε σε αυτό που τώρα ζούμε την τέχνη ως μια πλεονάζουσα συνθήκη;

Το αισθάνθηκα και πριν από τον Covid. Ο τρόπος που φέρονται στις ανθρωπιστικές επιστήμες, για παράδειγμα, και το λέω αφού προέρχομαι και από εκεί.

Θεολογική έχετε τελειώσει…

Ναι. Και ένα απωθημένο μου είναι πως δεν έκανα μεταπτυχιακά. Αισθάνομαι μια πικρή γεύση απαξίωσης. Επειδή όλα αυτά συνδέονται, απομακρυνόμαστε ως κοινωνία. Μας ενδιαφέρει πώς θα αβγατίσουμε τα λεφτά μας. Οταν ένας γονιός δουλεύει δώδεκα ώρες για να πάρει iPad στον γιο του και δεν μεριμνά για παιδεία ή για την ψυχή του παιδιού, έτσι λειτουργεί η κοινωνία, χάνεται η ουσία μας. Από τη μονάδα καταλαβαίνεις πώς λειτουργεί η κοινωνία. Δεν έχει νοιαστεί κάποιος για το γεγονός πως χάνεται η γλώσσα μας, η ευγένειά μας, η παράδοσή μας.

Η τέχνη φωτίζει τα πράγματα;

Η τέχνη είναι ένας τρόπος ύπαρξης και για τους δημιουργούς και για τους δέκτες της. Μας βοηθάει στην ένωση με τον Θεό, με το όλον. Είναι υπαρξιακό. Δεν είναι τυχαίο πως όλες οι θρησκείες έχουν μέσα και ψαλμούς και μουσικές και ζωγραφικές. Που τόσο εμείς υποτιμούμε.

Οταν ξεκινήσατε να γράφετε, αισθανθήκατε να πιάνετε ένα νήμα από τα 80s, Αφροδίτη Μάνου, Μελίνα Τανάγρη κ.ά.;

Εμένα ήταν επιρροές μου και η Αφροδίτη και η Μελίνα βέβαια: η Τανάγρη, που είναι και αγαπημένη μου φίλη, θα είναι και στον νέο μου δίσκο. Είχα επιρροές όμως και από τη Λένα Πλάτωνος και τη Μαριανίνα Κριεζή. Ολες με έχουν επηρεάσει και όχι μόνον: ο Λουκιανός επίσης. Συνεχίζω μια παράδοση που λίγο στα 00s χάθηκε. Οταν έβγαλα εγώ το «Ζαμπόν» (σ.σ.: το «Χωρίς εσένα»), το κοιτάζαν σαν ούφο. Ενώ δεν ήταν πρωτότυπο. Είχε γράψει η Μαριανίνα και τραγούδησε η Αρλέτα, για παράδειγμα (σ.σ.: σε μουσική Λάκη Παπαδόπουλου): «Σου ‘φερνα στρείδια απ’ το ασπρονήσι / σου ‘φτιαχνα τσάι γιασεμιού / Μα εσένα σ’ είχαν συνηθίσει σε φασολάδες και τουρλού». Απλά στα 00s μας είχε πνίξει ένας νεοσυντηρητισμός, το καθωσπρέπει της πίστας. Αν θυμάσαι, ήταν όλα λίγο ψεύτικα. Στα σίριαλ έβλεπες κάτι σπιταρώνες. Ολα θεϊκά πλασμένα. Ιδανικά.

Ολοι ήταν αρχιτέκτονες και διαφημιστές!

Ναι. Ολοι οι Ελληνες πήγαιναν διήμερο στη Μονεμβασιά με σαμπάνιες. Εγώ έλεγα για «ειδύλλια του κώλου» στο τραγούδι.

Μα αυτό νομίζω έχουμε ανάγκη, να μας αποδομεί το τραγούδι, να στραπατσαριζόμαστε. Τώρα, νομίζω, γίνεται αυτό. Τι λέτε;

Εγώ δεν το θεωρώ στραπατσάρισμα. Μου έβγαινε εντελώς φυσικά. Το λέω με όλη την ειλικρίνεια. Με κόβει το παπούτσι μου, τι να κάνω τώρα ή δεν έχω ελεύθερο χρόνο…

Χρονογραφείτε μια εποχή με τα τραγούδια σας;

Θέλοντας και μη. Ανήκω σε μια εποχή, δεν είμαι στους Δροσουλίτες. Δεν μπορώ να γράψω για σπαθιά. Αν ήμουν στο βουνό ή στο χωριό, θα έγραφα γι’ αυτό, αλλά είμαι παιδί του διαμερίσματος. Γεννήθηκα πίσω απ’ το γήπεδο του Παναθηναϊκού. Οπως έχουμε μάθει την Αθήνα, με τα ωραία ή τα λάθη της.

Σήμερα η Αθήνα;

Δεν έχει ανάγκη η Αθήνα, εμείς την έχουμε ανάγκη. Δεν ξέρω, εγώ τη λατρεύω. Με όλα της τα στραβά.

Εχει σπάσει ο δημόσιος χώρος και με τα κοινωνικά δίκτυα; Ή με το Airbnb;

Αυτό συνέβη σε όλη την Ευρώπη. Ημασταν οι τελευταίοι που πέσαμε σε αυτό. Αλλά, και πάλι, αυτό δεν μας χαλάει, συνεχίζουμε να παίρνουμε ο ένας τον άλλο στο τηλέφωνο. Και συναντιόμαστε. Καλά και τα κοινωνικά δίκτυα, αλλά με μια σύνεση.

Πώς τα χειρίζεστε εσείς;

Εγώ τα χρησιμοποιώ για να προβάλλω τη δουλειά μου, για τους φίλους. Δεν ασχολούμαι και πολύ, αλλά βάζω και δικές μου απόψεις, με τις οποίες όμως αισθάνομαι και λίγο Κασσάνδρα. Ξέρεις, ο συγγραφέας Μάνος Κοντολέων λέει πως αγαπούσε την Κασσάνδρα όχι γιατί έλεγε πράγματα και δεν την άκουγαν, αλλά γιατί έβλεπε μπροστά της την καταστροφή και δεν μπορούσε να κάνει τίποτα. Απογοητεύομαι μέσω του Facebook. Αυτό που με καίει τώρα περισσότερο από όλα είναι η καταστροφή του περιβάλλοντος. Αν δεν υπάρχει το γύρω μας, δεν μπορούμε να υπάρχουμε. Ούτε να τσακωθούμε για το Αιγαίο μπορούμε. Μου έχει γίνει εμμονή. Οταν πεθάνω, δεν θέλω να αφήσω μολυσματικό αποτύπωμα. Με απογοητεύει στο Facebook να βλέπω πως δεν υπάρχει ανταπόκριση για τέτοια θέματα. Δεν αφορά κανέναν πως μέσα στον χειμώνα κάηκε η Τήνος.

Γιατί;

Ξέρεις γιατί; Γιατί δεν έχουμε αλλάξει τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Για να προχωρήσουμε πρέπει να πάμε σε έναν οικουμενικό τρόπο σκέψης. Ούτε οι καλλιτέχνες δεν τον έχουμε. Βλέπεις, στα πνευματικά μας δικαιώματα δεν τα ‘χουμε βρει. Ο εγωισμός είναι πάνω από εμάς. Οταν δεν υπάρχει οικουμενικός τρόπος σε ένα τόσο μικρό θέμα…

Το κλίμα πάντως – για να επιστρέψουμε – είναι μόνο θέμα ατομικής ευθύνης ή και κεντρικών πολιτικών;

Αν είχε ο κόσμος ενδιαφέρον, θα ήταν αλλιώς. Αν υπήρχε ζήλος, μαζική αντίδραση, θα συμπεριφέρονταν αλλιώς αυτοί που είναι πάνω. Αν υπήρχε μαζική αντίδραση, θα μας άκουγαν.

Θα γράφατε τραγούδι για το περιβάλλον;

Το «Κάποτε» είναι ένα τραγούδι που έγραψα το 2007 και το πασπάλισα με ερωτόσκονη, αλλά έχει μια βαθύτερη αγωνία για όσα έχουμε χάσει σε ευρύτερο πεδίο. Θα έκανα περισσότερα για το περιβάλλον. Απαιτείται μια μαζικότερη αφύπνιση. Π.χ. η κρεατοφαγία. Πρόσεξε. Δεν είμαι vegan. Προσπαθώ όμως να μειώσω το κρέας. Μία φορά την εβδομάδα. Αν κάνανε όλοι αυτό, θα είχαμε μικρότερο πρόβλημα. Αν οι Kινέζοι έτρωγαν κρέας σαν τους Δυτικούς, δεν θα έμενε κολυμπηθρόξυλο. Θα υπήρχε απίστευτη αποψίλωση. Φαντάσου αυτά τα ζωντανά τι ζωή κάνουν. Και δεν επιτρέπεται σε εμάς που αγαπάμε τα σκυλάκια μας ή τις γάτες μας. Το παράλογο είναι με τι στοργή ήλθε η γιατρός πρόσφατα σπίτι να κάνει ευθανασία στη γάτα μας και με τι βαρβαρότητα σφαγιάζουμε τα ζώα για να φάμε. Με το περιβάλλον σπάμε έναν κρίκο.

Τώρα τι κάνετε;

Δίσκο. Εχω να κάνω άλμπουμ απ’ το 2010. Οπότε ετοιμάζω αυτό, με 11 τραγούδια και ένα βιβλίο με 11 κεφάλαια που καθένα αντιστοιχεί σε ένα τραγούδι. Θεατρικά μονόπρακτα. Ολο το βιβλίο αφορά το γυναικείο ζήτημα. Πάντα είμαι μέσα σε αυτό. Κοινωνίες υποβαθμισμένες είναι εκεί όπου η γυναίκα δεν έχει τον ρόλο της.

Γράφετε γι’ άλλους επίσης. Πρόσφατα είπε τραγούδια σας η Ερρικα Πατρικίου.

Ναι. Και η Νικολέτα Κωνσταντάκη έκανε ένα ωραίο βίντεο για τραγούδι μου: ξύρισε το μαλλί της on camera για τις γυναίκες με καρκίνο. Δεν με αφορά να βγαίνω μπροστά, όσο μεγαλώνω θα γράφω για τους άλλους.

Από θεατρικά πόσα έχετε;

Τη «Δανάη» με τη Φόνσου. «Ο διάδρομος», το πρώτο μου όπου έπαιξε η Μάνια Παπαδημητρίου και έγραψε μουσική η Πλάτωνος, η «Εφημερίς των Κυριών», η «Μαρί Κιουρί» με την Πέγκυ Τρικαλιώτη. Μου αρέσουν οι βιογραφίες πολύ. Των ανθρώπων που θαυμάζω όμως ή πήγαν μπροστά την ανθρωπότητα. Οχι του Εσκομπάρ. Από τις ωραίες ιστορίες παίρνω δύναμη. Σου δίνουν ένα κουράγιο.

Διαβάζετε;

Πάντα. Μόλις τελείωσα το «Ημερολόγιο ενός επαρχιακού εφημέριου» του Ζορζ Μπερνανός (εκδ. Πόλις). Τώρα διαβάζω Γιάννη Παπακώστα, τα «Φιλολογικά σαλόνια και καφενεία της Aθήνας» (εκδ. Πατάκη). Η καινούργια μου παράσταση αφιερώνεται και βασίζεται σε αυτό. Στην τρυφερή συνήθεια της απαγγελίας. «Η Γη της Απαγγελίας» θα λέγεται η παράσταση. Θέλω να επαναφέρω αυτήν τη συνήθεια.

Υπήρχε στις μπουάτ απαγγελία με τον Δημήτρη Ιατρόπουλο παλιά και άλλους, το ’60!

Βέβαια. Μου λείπει. Είμαστε χωμένοι στα κοινωνικά δίκτυα. Είναι μια τρυφερή κίνηση αγάπης η απαγγελία. Εκείνη τη στιγμή αγαπάς το παρόν σου. Θα έχει τραγούδια δικά μου, αλλά θα έχει και ένθεση παλιά ελαφρά που αγαπώ πολύ, και φυσικά ποιήματα. Και ενδιάμεσα λογοτεχνικές ιστορίες κυρίως της Αθήνας. Με ώθησε το εξής, κάτι που διάβασα στην «Εφημερίδα των Κυριών»: πως η Θάλεια Φλωρά Καραβία, μια εικαστικός και δημοσιογράφος, είχε πάει πολεμική ανταποκρίτρια στους Βαλκανικούς Πολέμους. Είχε σκοτωθεί εκείνες τις ημέρες ο Λορέντζος Μαβίλης. Και πέρασε από μια σκηνή και στρατιώτες απήγγελλαν Μαβίλη. Στο μέτωπο της μάχης απαγγέλλουν ποίηση. Ανατρίχιασα. Ηταν ερωτευμένος με τη Μυρτιώτισσα, τα είχε όλα και πήγε να πολεμήσει. Τι να λέμε. Μεγαλείο.

Με το ελαφρό τραγούδι έχετε μια σχέση.

Βέβαια, ρίχνω γέφυρες στο παρελθόν. Σε πιο υποφωτισμένα πεδία. Είχαμε στην Ελλάδα τον πρωτοπόρο των ψυχικών ερευνών, τον Αγγελο Τανάγρα. Του είχε δώσει η Καλλιρρόη Παρρέν το Λύκειο των Ελληνίδων προς μάζωξη για ψυχικές έρευνες το ’20. Τα αγνοούμε όλα αυτά συχνά.