«Τα μουσεία {LF}ως και τη δεκαετία του ’90 ήταν μόνο για αρχαιολόγους»

Οταν κλείνει τα μάτια του και προσπαθεί να ανακαλέσει στον νου του την πρώτη του ανάμνηση, βλέπει τον κοζανίτικο οντά του Μουσείου Μπενάκη, τον οποίο πρωτοαντίκρισε σε ηλικία πέντε ετών. Η επόμενη αξιομνημόνευτη συνάντηση του Γιώργη Μαγγίνη με το Μουσείο Μπενάκη ήταν το 2011. Ο 40χρονος τότε αρχαιολόγος δεν ακολουθούσε μέσα από τα εκθέματα τα ίχνη της εξέλιξης του ελληνικού πολιτισμού, όπως είχε κάνει δεκάδες φορές μέχρι εκείνη τη στιγμή ως απλός επισκέπτης. «Βυθίστηκε» στο τέταρτο υπόγειο του κτιρίου, εκεί όπου βρίσκονταν οι κινεζικές συλλογές, τις οποίες και ήθελε να μελετήσει. Τότε δεν γνώριζε πως ύστερα από πέντε χρόνια – στο τέλος του 2016 – θα κατακτούσε την κορυφή του ιδρύματος που είχε χαραχθεί ανεξίτηλα στην παιδική του μνήμη. Μια κορυφή που βρισκόταν μόλις τρεις ορόφους πιο ψηλά, στο πρώτο υπόγειο του νεοκλασικού κτιρίου της οδού Κουμπάρη, και η οποία είχε μείνει κενή μετά την αποχώρηση του επί 41 χρόνια διευθυντή Αγγελου Δεληβορριά και την ατυχή συνεργασία του μουσείου με τον υπεύθυνο καλλιτεχνικής δημιουργίας του γαλλικού υπουργείου Πολιτισμού και Επικοινωνίας Ολιβιέ Ντεκότ.

«Τη θυμάμαι σαν τώρα τη στιγμή που χτύπησε το τηλέφωνο. Ηταν τέλος Οκτωβρίου. Ημουν στο διάλειμμα του Παγκόσμιου Συνεδρίου Ισλαμικής Τέχνης στο Ινστιτούτο Τέχνης Κοτόλντ. Αναγνώρισα ότι η κλήση ήταν από το Μπενάκη και βγήκα στον αύλειο χώρο. Στην άλλη άκρη της γραμμής ήταν ο Αγγελος Δεληβορριάς και μου πρότεινε να είμαι ένα από τα τρία μέλη της εκτελεστικής επιτροπής που θα αναλάμβανε τη διεύθυνση του μουσείου. Ενιωσα σαν να έφαγα κατραπακιά. Κάθισα στο έδαφος και του είπα “ας το συζητήσουμε…”».

Το τηλεφώνημα του Αγγελου Δεληβορριά δεν έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία στην πραγματικότητα του Γιώργη Μαγγίνη, λίγους μήνες αφότου είχε ψηφιστεί το Brexit, γεγονός που έθετε υπό αμφισβήτηση τους όρους παραμονής του στη Βρετανία έπειτα από 18 χρόνια ακαδημαϊκής καριέρας και τον έκανε να αισθανθεί ως «πιόνι ενός εθνικισμού». Είχε ήδη υποβάλει το βιογραφικό του στην ανοικτή πρόσκληση που είχε απευθύνει το μουσείο και είχε περάσει από διάφορα στάδια κρίσης, παρότι γνώριζε καλά ότι το Μουσείο Μπενάκη δεν ήταν πλέον το ίδιο με εκείνο που αποτελούσε την πρώτη του ανάμνηση. Είχε εξελιχθεί στον μεγαλύτερο ιδιωτικό μουσειακό οργανισμό της Ελλάδας με δέκα χώρους υπό την εποπτεία του, εκθέσεις – υπερπαραγωγές, πρωτοποριακά εκπαιδευτικά προγράμματα, άνοιγμα στο εξωτερικό με μια έκθεση προβολής του ελληνικού πολιτισμού στην Αυστραλία, αλλά και μεγάλες – οικονομικής φύσεως κυρίως – φουρτούνες που είχαν οδηγήσει μεταξύ άλλων σε απολύσεις εργαζομένων και μειώσεις ωραρίου και μισθών.

«Η πρώτη μου προτεραιότητα ήταν να λειτουργήσω κάπως θεραπευτικά, να δημιουργήσουμε με την Ειρήνη Γερουλάνου, το παλαιότερο τότε στέλεχος στο μουσείο, και τον οικονομικό διευθυντή Χάρη Σιαμπάνη μια αίσθηση ασφάλειας στους εργαζομένους. Ταυτοχρόνως το μήνυμα που με ενδιέφερε να περάσω ήταν ότι θα υπάρξει μια ομαλή μετάβαση από την εποχή Δεληβορριά σε μια νέα εποχή που θα είναι συνδεδεμένη οργανικά με το παρελθόν, αλλά θα έχει και κάτι καινούργιο», λέει ο επιστημονικός διευθυντής του μουσείου. Ενας τίτλος τον οποίο επινόησε (εκείνος του καλλιτεχνικού δεν ταίριαζε στον ρόλο του, εφόσον το μουσείο δεν παράγει αλλά εκθέτει τέχνη), όταν τελικά αντί για την τοποθέτηση ενός διευθυντή επελέγη η λύση της συλλογικής διεύθυνσης, στην οποία από το 2018 έχει ενταχθεί και ο διευθυντής του Τμήματος Πόρων και Ανάπτυξης Νίκος Τριβουλίδης, ενώ η Ειρήνη Γερουλάνου είναι πλέον πρόεδρος της διοικητικής επιτροπής.

«Γιατί παιδίσκη και όχι κοριτσάκι;»

Πριν όμως πάρει οποιαδήποτε πρωτοβουλία, ο Γιώργης Μαγγίνης διαπίστωσε ότι έλειπε ένα εξαιρετικά ουσιώδες δεδομένο από τα θεμέλια του μουσείου: δεν ήταν σαφώς προσδιορισμένη η αποστολή του. «Σχεδόν κανένα μουσείο στην Ελλάδα δεν έχει αποστολή. Η αποστολή του Μουσείου Μπενάκη αποτελούνταν από μια συναρμογή του ιδρυτικού νόμου του ’30, που εξέφραζε το όραμα του Αντώνη Μπενάκη, τις συλλογές του και όσα είχε αφήσει πίσω της η εποχή Δεληβορριά. Ολα αυτά είχαν διαμορφώσει κάποιους στόχους, οι οποίοι όμως δεν είχαν διατυπωθεί γραπτώς. Επρεπε να δούμε τι έχουμε κάνει και τι θέλουμε να κάνουμε, σε ποιους απευθυνόμαστε, διότι το μουσείο δεν είναι ένα καράβι μόνο του στη νύχτα, αλλά κομμάτι της κοινωνίας. Τα περισσότερα μουσεία ως κρατικά έχουν έναν θεσμικό ρόλο μέσα στη λειτουργία του κράτους. Ηρθε αργά στη νοοτροπία τους ότι φτιάχτηκαν για το κοινό. Ακόμη και στον πρώτο κανονισμό του Μουσείου Μπενάκη δεν επιτρεπόταν η είσοδος στα παιδιά. Τα μουσεία ως και τη δεκαετία του ’90 ήταν μόνο για τους αρχαιολόγους», λέει με την εμπειρία που έχει καθώς έχει εργαστεί ως επιμελητής, υπεύθυνος συλλογών, κειμένων και σύμβουλος ανάπτυξης σε μουσεία της Ελλάδας και της Βρετανίας. «Θυμάμαι, σε ένα μουσείο τη δεκαετία του 2000 μου πρότειναν την εξής λεζάντα: “Παιδίσκη κτερίζεται με ληκύθιο”. Τους απαντώ: “Ωραιότατο το σουαχίλι, στα ελληνικά δεν θα τη γράψουμε;”. Οταν λες κάτι τέτοιο, σε κοιτάζουν με ένα ύφος “αχ, ένας εκλαϊκευτικός τύπος, ένα μίασμα”. Κι αναρωτιέμαι: Σε ποιον απευθύνεστε; Γιατί παιδίσκη; Δεν είναι κοριτσάκι; Πάλεψα πολύ. Τελικά η παιδίσκη έγινε κορίτσι και δίπλα στη λήκυθο προστέθηκε παρένθεση που επεξηγούσε ότι πρόκειται για δοχείο λαδιού. Οταν περιγράφεις ένα νόμισμα ως “Ο Δαρείος καμψίπους ενώπιον του Αλέξανδρου”, λες στον επισκέπτη “ξουτ, να μη σε βλέπω μπροστά μου”. Σε αυτά τα μουσεία μεγαλώσαμε. Αν δεν έχεις την ευαισθησία να γοητευτείς από την ομορφιά του παρελθόντος ή δεν σ’ την έχει καλλιεργήσει κάποιος, τότε, και την καλύτερη πρόθεση να έχεις, φεύγεις τρέχοντας. Θεωρώ ότι η έννοια της παιδείας και του πολιτισμού – τα μουσεία είναι αναπόσπαστο κομμάτι τους – υπέστη έναν πόλεμο και μια ήττα. Οταν ήμουν παιδί, ο ταξιτζής δεν σου έλεγε “Και που σπουδάζεις, τι κατάλαβες; Εγώ βγάζω πιο πολλά από σένα”. Οταν το άκουσα τη δεκαετία του ’90 κατάλαβα ότι έπρεπε να φύγω από αυτή τη χώρα. Τα χρήματα δεν μπορούν να αποτελούν κριτήριο. Και ο δολοφόνος μπορεί να βγάζει πιο πολλά από μένα. Η θέση που είχε το αγαθό της παιδείας διεφθάρη σε παγκόσμιο επίπεδο. Πλέον με περισσότερο σεβασμό μπαίνει κάποιος στον Hermès από ό,τι στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο».

Στη δική του περίπτωση το λίπασμα για να ανθήσει η αγάπη προς το παρελθόν το έριξαν οι γονείς του, κι ας μην είχαν ανώτατη μόρφωση, ενώ τον δικό της σπόρο έριξε και η κατά τρία χρόνια μεγαλύτερη αδελφή του Γκόλφω, καθηγήτρια πλέον Νεότερης και Σύγχρονης Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, καθώς ήταν εκείνη που έφερε στο σπίτι τα πρώτα βιβλία που του σύστησαν τον κόσμο της τέχνης. «Μεγάλωσα με μια πολυτέλεια: μου έλεγαν “μορφώσου”, αλλά ποτέ δεν με ρώτησαν πώς θα βγάλω χρήματα. Πηγαίναμε με την οικογένειά μου σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους. Δεν ήξεραν να μου εξηγήσουν τι ήταν τα μνημεία που βλέπαμε, αλλά ούτε μου αρνούνταν την επίσκεψη, ούτε με άφηναν μόνο μου για να πάνε για καφέ. Εμεναν μαζί μου, με ρωτούσαν τι είχα μάθει από το σχολείο και καμάρωναν. Δεν έβαζαν κανένα όριο στον προϋπολογισμό για βιβλία, αντιθέτως με εκείνον που αφορούσε τα ρούχα, τα παιχνίδια και τα ταξίδια. Κι αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι ανήκαν στη γενιά του Μεσοπολέμου που θεωρούσε την παιδεία ως ανώτατη αξία».

Κάπως έτσι ξεκίνησε να αγαπά την κλασική τέχνη. Κι αν σε ηλικία πέντε ετών εντυπωσιάστηκε με τον κοζανίτικο οντά του Μουσείου Μπενάκη ώστε να τον θυμάται ακόμη και σήμερα, σε ηλικία επτά ετών είχε αποκτήσει ήδη την αγαπημένη του μορφή από τη ζωφόρο του Παρθενώνα: έναν νεαρό που ήταν σχεδόν ολόκληρος καλυμμένος από το ιμάτιό του δίπλα σε ένα από τα ζώα που προορίζονταν για θυσία στο πλαίσιο της γιορτής των Μεγάλων Παναθηναίων. Στην εφηβεία ανακάλυψε το Βυζάντιο πρώτα μέσα από τις σελίδες της Ιστορίας και μετά μέσα από το αποτύπωμά του στην τέχνη. Κι ύστερα αφέθηκε σε ό,τι τον γοήτευε, αδιαφορώντας για την τάση της εποχής μας που έχει αποθεώσει την εξειδίκευση. Τα ερευνητικά ενδιαφέροντα δεν περιορίστηκαν από χρονικά ή γεωγραφικά όρια, με αποτέλεσμα στο βιογραφικό του να υπάρχουν μελέτες και επιστημονικά άρθρα που καλύπτουν μια ευρύτατη γκάμα: από την κυπριακή προϊστορία, την ισλαμική αρχιτεκτονική και τέχνη και τις σιναϊτικές σπουδές ως την κινεζική κεραμική ή την ελληνική και την αρμενική διασπορά. Το γεγονός αυτό ταιριάζει με την κοσμοπολίτικη αύρα του και του επιτρέπει να κινείται με άνεση ανάμεσα στις πολλές και διαφορετικές συλλογές του επίσης κοσμοπολίτικου Μουσείου Μπενάκη.

«Δεν μπορώ την εξειδίκευση», σχολιάζει. «Οι περισσότεροι σκάβουμε ένα καθιστικό στην άμμο και μένουμε σε αυτό. Εγώ ήθελα να μετακινούμαι. Θα ήταν φοβερά βαρετή η ζωή μου αν δεν άλλαζα. Από την άλλη δεν μπορείς να πεις ότι έχω τεράστια γνώση πάνω σε πολλά γνωστικά αντικείμενα. Ισως να μπορούσες να το πεις στον Μεσοπόλεμο, όταν τρία χρόνια αρκούσαν για να διαβάσεις όλα τα βιβλία που αφορούσαν την επιστήμη σου. Σήμερα είναι απέραντη η επιστημονική παραγωγή, οπότε σκάβω σε βάθος σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο και πηγαίνω κάθετα. Το να μελετήσεις σε βάθος ένα θέμα είναι συναρπαστικό, αλλά δεν είναι εύκολο».

Ο σερβιτόρος διακριτικά αποσύρει τα άδεια πλέον πιάτα και μας προτείνει να συνεχίσουμε με καφέ. Ο διπλός ελληνικός είναι απαραίτητος στον επιστημονικό διευθυντή του μουσείου για να αντέξει τη μακρά νύχτα που τον περιμένει λόγω των επαγγελματικών του υποχρεώσεων, οι οποίες συχνά γίνονται αιτία να παραμένει στο γραφείο του ως και μετά τα μεσάνυχτα.

«Οταν με ρωτάνε πού ζω, απαντώ στο Μουσείο Μπενάκη. Δεν διαχωρίζω αυτό που κάνω από εμένα. Ακόμη και στην περίοδο της καραντίνας ερχόμουν καθημερινά στο μουσείο. Εχω αλλάξει 28 εργοδότες και, με μία εξαίρεση, δεν έχω ρίξει μαύρη πέτρα. Επιστρέφω παντού καλά διότι ο χώρος της δουλειάς μου είναι δικός μου χώρος. Στο μουσείο, όπου και να γυρίσεις, είναι σαν να αφρίζει κάτι καινούργιο. Διαρκώς βρίσκω εκπλήξεις. Αισθάνομαι τυχερός».

«Θέλω να ακούω τι συμβαίνει γύρω»

Το καφέ στον δεύτερο όροφο του μουσείου πρέπει να κλείσει και κατεβαίνουμε προς το γραφείο του – τον χώρο που για δεκαετίες αποτελούσε το κέντρο επιχειρήσεων του Αγγελου Δεληβορριά – για να ολοκληρώσουμε την κουβέντα μας. «Λόγω κορωνοϊού έχω μεταφερθεί προσωρινά εδώ. Οταν ανέλαβα τη θέση, έβαλα το γραφείο μου στον προθάλαμο διότι δεν μου αρέσει να αποσύρομαι. Θέλω να ακούω τι συμβαίνει γύρω. Κι εκεί θα επιστρέψω με την πρώτη ευκαιρία» διευκρινίζει, αν και δεν λείπει ο συμβολισμός πίσω από την άρνησή του να πάρει το γραφείο του προκατόχου του, καθώς ήθελε να καταστήσει σαφές ότι με την άφιξή του στο τιμόνι του μουσείου έμπαινε σε μια νέα κατάσταση. Ενιωσε άραγε βαριά τη σκιά του πολυσχιδούς διευθυντή που είχε ταυτίσει το όνομά του με το μουσείο και άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα του τόσο στη διαμόρφωση του κεντρικού μεγάρου όσο και στη λογική των κτιρίων – δορυφόρων; «Δεν υπήρχε θέμα σκιάς, διότι δεν έμπαινε κι εκείνος σε τέτοια διαδικασία. Ηταν καλός δάσκαλος. Το να καταλαβαίνεις ότι ο άλλος πρέπει να έχει τον χώρο του αλλά και την καθοδήγηση για να μην κάνει λάθη είναι κάτι δύσκολο».

Υστερα από πέντε χρόνια στην επιστημονική διεύθυνση του μουσείου κι ενώ αναγνωρίζει ότι έχουν γίνει και λάθη, ως μεγάλη πρόκληση δεν αντιμετωπίζει την τεχνολογία, την οποία θεωρεί εργαλείο, αλλά τον προσδιορισμό της ταυτότητας της Ελλάδας σε σχέση με την Ευρώπη και τη θέση της στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Αν είχε στα χέρια του όλα όσα χρειάζεται για να φτιάξει το ιδανικό μουσείο, ποια θα ήταν τα χαρακτηριστικά του; «Δεν το έχω σκεφτεί. Ξέρω όμως τι θα ήθελα ιδανικά για το δικό μας μουσείο: να αντιπροσωπεύονται καλύτερα οι συλλογές του και να έχουμε τη δυνατότητα να βελτιώνουμε τις οργανωμένες εμπειρίες που προσφέρουμε σε όλες τις ομάδες κοινού. Να μην είμαστε παθητικοί, αλλά να έχουμε τις δομές να βγούμε στον δρόμο και να φέρουμε τους επισκέπτες μέσα. Δεν είναι πολυτέλεια».

Καφέ – εστιατόριο Μουσείου Ελληνικού Πολιτισμού Μπενάκη

Κουμπάρη 1

Ψωμί      €4

Φιλέτο μοσχάρι      €18

Σαλάτα Καίσαρα      €10

Διπλός καπουτσίνο      4,5

Διπλός ελληνικός      3,5

Σύνολο 40 ευρώ