Ο υπάκουος δολοφόνος Αϊχμαν

Δεν ήταν μόνο η Χάνα Αρεντ που κάλυψε τη δίκη του Αϊχμαν. Πήγαν εκεί και πολλοί διανοούμενοι και δημοσιογράφοι της εποχής. Μέσα σ’ αυτούς συμπεριλαμβανόταν και ένας εκ των κορυφαίων μυθιστοριογράφων της Ολλανδίας, όπως ο Χάρι Μούλις, πολλά από τα καταπληκτικά έργα του οποίου υπάρχουν μεταφρασμένα στα ελληνικά και έχουν εκδοθεί από τον Καστανιώτη. Ο ίδιος χαρακτήρισε τα κείμενα που έγραψε ρεπορτάζ. Εδώ ο συγγραφέας παρακολουθεί όχι μόνο τις ημέρες της δίκης, αλλά και τους τόπους στους οποίους έδρασε ο Αϊχμαν. Ενώ δράττεται της ευκαιρίας να παρακολουθήσει και την κοινωνία του Ισραήλ με επισκέψεις σε κιμπούτς, αλλά και στους ιερούς τόπους των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών. Ετσι επικοινωνεί με διαφορετικούς ανθρώπους αλλά και γνωρίζει το πόσο η φύση δρα πάνω στο πεπρωμένο και τη δράση των ανθρώπων. Στο βιβλίο οι ανταποκρίσεις του Μούλις παρατίθενται όχι με γνώμονα το πότε γράφηκαν αλλά στη βάση τού πότε παραδόθηκαν για δημοσίευση.

Ο Αϊχμαν ήταν αυτό που σήμερα ονομάζουμε τεχνοκράτης. Ηξερε καλά τη δουλειά του. Μόνο που δουλειά του ήταν η εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων. Μια προσωπικότητα που αν και παρουσιάστηκε ως κάποιος που δέχθηκε τη διαταγή ως μοίρα, δεν θα έφτανε έως εκεί αν δεν τον συγκλόνιζε η μορφή του κακού, η μορφή του Χίτλερ. Αν η Αρεντ ως φιλόσοφος βλέπει την προσωπικότητα του Αϊχμαν ως κοινωνικό φαινόμενο, ο Μούλις την προσεγγίζει ως λογοτέχνης και επομένως εστιάζει στο άτομο και όχι στο κοινωνικό φαινόμενο. Παρά τις διαφορές τους στον τρόπο προσέγγισης, και οι δύο καταλήγουν όχι στην αναζήτηση των ευθυνών ή στη διαφορετικότητα του Ναζί – υπαλλήλου, αλλά στην ομοιότητά του με πολλούς άλλους καθημερινούς ανθρώπους. Ο χαρακτήρας του Αϊχμαν, κατά τον Μούλις, αποκαλύπτει τα φονικά ένστικτα που ενυπάρχουν στον χομπσιανό άνθρωπο – λύκο. Οι Αϊχμαν κάνουν ορατή την αόρατη εγκληματική φύση του ανθρώπου. Ο Αϊχμαν ευθύνεται όχι μόνο γιατί έστειλε, «κατά διαταγή» όπως διατεινόταν, εκατομμύρια ανθρώπους στα κρεματόρια ούτε μόνο γιατί δεν κατατρυχόταν από τύψεις γι’ αυτό που έκανε. Κατηγορείται πως μέχρι τέλους δεν κατάλαβε αν αυτό που έκανε ήταν σωστό ή όχι. Ο Μούλις παραθέτει την «εξωφρενική» δήλωσή του πως θα πηδούσε γελώντας στον τάφο του, ξέροντας ότι έχει εκατομμύρια Εβραίους στη συνείδησή του. Το «εξωφρενική» είναι σε εισαγωγικά, όχι γιατί η δήλωσή του δεν ήταν τέτοια, αλλά γιατί ο Αϊχμαν ποτέ δεν συνειδητοποίησε την εξωφρενικότητά της. Μέχρι τέλους υποστήριζε πως «η μεταμέλεια είναι για τα παιδιά». Και ο Μούλις όμως από τη δική του πλευρά τονίζει πως στ’ αλήθεια η μεταμέλεια ενός ατόμου, ακόμη και αν αυτό είναι ο Αϊχμαν, μπορεί να είχε ικανοποιήσει «το γλυκανάλατο κομμάτι της ανθρωπότητας, αλλά θα ήταν μεγαλύτερη προσβολή για τους νεκρούς και τους επιζώντες. Οι πράξεις του είναι πέρα από κάθε μεταμέλεια, πέρα από τύψεις ή ενοχές» (σ. 32). Το κατηγορητήριο αποτελούνταν από δεκαπέντε σημεία. Δώδεκα απ’ αυτά επέσυραν την ποινή του θανάτου. Κατά τον ανταποκριτή Μούλις, η θανατική καταδίκη του θα είναι μια δίκαιη ετυμηγορία. Δεν χρειάζεται όμως και να εκτελεστεί. Γιατί αν ο Αϊχμαν ήταν ο διάβολος, όπως προσπάθησε να τεκμηριώσει ο εισαγγελέας της δίκης, τότε τι ήταν ο Χίτλερ; Ο Μούλις επιχειρεί να καταδείξει πως η εστίαση στον Αϊχμαν χάνει από το βεληνεκές της τον Χίτλερ και τον ναζισμό. Αν ο Αϊχμαν, κατά την Αρεντ, είναι η κοινοτοπία του κακού, δεν είναι όμως, κατά τον Μούλις, και η προσωποποίησή του. Αυτός είναι υπόδειγμα μιας υπάκουης μηχανής. «Ο Χίμλερ πίστευε στον Χίτλερ, αλλά ο Αϊχμαν μόνο στη διαταγή. Ο Χίμλερ δεν θα πίστευε σε κανέναν άλλο, αλλά ο Αϊχμαν μόνο στη διαταγή» (σ. 143). Ο Μούλις διακρίνει τρία είδη δολοφόνων των Εβραίων: τον Θεό – Χίτλερ, τον πιστό – Χίμλερ και τον υπάκουο – Αϊχμαν. Χωρίς τις διαταγές έγινε πάλι ένας «φιλήσυχος» πολίτης. Κι όμως ο Αϊχμαν συνέχισε το 1944 τον εκτοπισμό των Εβραίων της Ουγγαρίας, ακόμη και όταν ο Χίμλερ, θέλοντας να σώσει το τομάρι του, την τελευταία στιγμή, του είπε να μην το κάνει. Παραβίασε τη διαταγή; Οχι. Η διαταγή ήταν αυτή που είχε βγει από τη Διάσκεψη του Βάνζεε τον Ιανουάριο του 1942. Διάσκεψη στην οποία συμμετείχε και ο Αϊχμαν ως προϊστάμενος στην IVB4, μια διεύθυνση στα κεντρικά γραφεία των SS (RSHA – Κεντρικό Γραφείο Ασφάλειας του Ράιχ) με αντικείμενο τις «εβραϊκές υποθέσεις». Για τον Μούλις το κύριο δεν είναι αν ο Αϊχμαν ήταν αντισημίτης, όπως τον κατηγόρησε ο διοικητής του Αουσβιτς Ρούντολφ Ες, ή εκτελούσε απλά διαταγές, αλλά το ότι το ανθρώπινο κακό έφτασε ως εκεί, να εκτελεί ανθρώπους επειδή ανήκαν σε άλλη «φυλή». Βεβαίως μέμφεται τον γερμανό δικηγόρο του Αϊχμαν, τον Σεβάστιους, που διαχωρίζει την ευθύνη από την ενοχή, αλλά την ίδια στιγμή και ο ίδιος αναρωτιέται αν είναι δίκαιο «να πληρώσει ένας άνθρωπος για τον θάνατο σχεδόν ενός ολόκληρου λαού και για τα εγκλήματα μιας ολόκληρης χώρας» (σ. 67). Τελικά αυτό που προσάπτει ο Μούλις στον Αϊχμαν δεν είναι πως πίστευε στον Χίτλερ και στην Τελική Λύση. Του προσάπτει ότι δεν είχε καμία αμφιβολία για ό,τι έπραττε. Οτι έδρασε σαν μηχανή που εξακολουθεί όχι μόνο να μη συγκινείται, όχι μόνο να μην έχει τύψεις, αλλά και να μην έχει αμφιβολίες. Ο Μούλις υποστηρίζει πως δεν μπορεί να πέσει όλη η ενοχή στο φαλακρό κεφάλι του Αϊχμαν, γιατί τότε θα αθωωθεί το σύμβολο της προόδου που ήταν ο Αϊχμαν.

Οι άνθρωποι μηχανές

Μα τι γράφει ο Μούλις; «Σύμβολο της προόδου» ο Αϊχμαν; Αν θυμηθούμε το αριστούργημα του Τζέφρεϊ Χερφ «Αντιδραστικός μοντερνισμός» (ΠΕΚ, σε μετάφραση Παρασκευά Ματάλα), όπου αναδεικνύονται οι δαιμονικές διαστάσεις που αποδίδουν οι Ναζί στη δύναμη της τεχνολογίας της εξόντωσης, θα συμφωνήσουμε και με τον «προβοκάτορα» Μούλις όταν γράφει κάτι τέτοιο. Αλλά για ποια πρόοδο μιλά ο Μούλις; Μιλά για μια πρόοδο που ο κίνδυνος δεν είναι οι μηχανές να αλλάξουν τους ανθρώπους, αλλά οι άνθρωποι να γίνουν μηχανές «που θα υπακούν σε παρορμήσεις, χωρίς τη δυνατότητα να εξετάζουν τη φύση των εν λόγω παρορμήσεων» (σ. 172). Δεν ήταν οι Γερμανοί οι εγκληματίες, ήταν οι άνθρωποι – μηχανές. Ο Αϊχμαν είχε τη θέση, ήξερε τον ρόλο και είχε και τα μέσα γι’ αυτόν. Από εκεί και πέρα το αν ήταν αντισημίτης ή όχι ήταν δευτερεύον. Δεν ήταν όμως δευτερεύον για τον Χίτλερ το ότι αυτός ήταν αντισημίτης. Στην αρχή πολλοί πίστεψαν πως το μένος του κατά των Εβραίων ήταν πρόζα. Εκαναν λάθος. Ο Χίτλερ δεν χρησιμοποίησε τον αντισημιτισμό για να κατακτήσει την παγκόσμια κυριαρχία, θέλησε την παγκόσμια κυριαρχία για να εξοντώσει τους Εβραίους. Αυτή τη λεπτή παρατήρηση του Μούλις δεν καταλαβαίνουν όλοι όσοι ταυτίζουν τον ναζισμό με κάθε άλλη βία και ολοκληρωτισμό. Ο ναζισμός είναι εσκεμμένη στοχοποίηση ανθρώπων λόγω της φυλής και της θρησκείας τους. Και στις ενστάσεις όλων όσοι υποστηρίζουν πως πρέπει να σταματήσουμε πλέον να μιλάμε για τον Χίτλερ και τον ναζισμό, επειδή τώρα ξέρουμε, ο Μούλις απαντά πως ακόμη δεν ξέρουμε τίποτα. Και καταλήγει πως «ούτε η οικογένεια ούτε το σχολείο ούτε οποιοσδήποτε άλλος θεσμός είναι σε θέση να χτίσει ένα φράγμα επαρκούς ύψους απέναντι στη βαρβαρότητα» (σ. 216). Το μυαλό δεν αρκεί για κάτι τέτοιο. Ο ναζισμός στηρίχθηκε στις εικόνες και όχι στη σκέψη. Οι Ναζί χρησιμοποίησαν την εικόνα και όχι τη σκέψη του Νίτσε. Οι καλλιτέχνες του 19ου αιώνα και ο κινηματογράφος των αρχών του 20ού είχαν προβλέψει το ναζιστικό κτήνος. Κι εδώ διαφέρει ο λογοτέχνης Μούλις από τη φιλόσοφο Αρεντ. Γι’ αυτό και σημειώνει πως ο μαρκήσιος Ντε Σαντ θα ήταν Ναζί, ο Ε.Τ. Χόφμαν θα είχε εξοντωθεί και ο Νίτσε θα ήταν ο μεγάλος αντίπαλος του Χίτλερ. Δεν θα ήμουν υπερβολικός αν χαρακτήριζα αυτό το βιβλίο χαστούκι στην αδιαφορία για το μεγαλύτερο έγκλημα της ανθρωπότητας κατά του εαυτού της και φυσικά και κατά ενός μέλους της, των Εβραίων. Σπάνιο βιβλίο σε εξαιρετική μετάφραση από τα ολλανδικά της Μαργαρίτας Μπονάτσου και εφοδιασμένο με μια διεισδυτική εισαγωγή της Ντέμπορα Ντουόρκ, καθηγήτριας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κλαρκ. Δεν πρέπει να λείπει από καμία βιβλιοθήκη.

{1BSYG}Χάρι Μούλις {1BSYG}{CR}{2BTIT}Υπόθεση 40/61: {LF}Η δίκη του Αϊχμαν – {CR}ένα ρεπορτάζ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ.: Μαργαρίτα Μπονάτσου {CR}Εισαγωγή: {LF}Ντέμπορα Ντουόρκ {CR}Εκδ. Καστανιώτη, {LF}2021, σ. 243{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρώ {4BTIM}{CR}{3BEKD}(Στο εξώφυλλο, τα χέρια {LF}του Αϊχμαν, φωτογραφία Gjon Mill{3BEKD})