Το χνάρι της Ιστορίας

Αν εξαιρέσουμε τα πρώτα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση, όταν ακόμη υπήρχαν φόβοι – δικαιολογημένοι ή αδικαιολόγητοι, μικρή σημασία έχει – για ένα νέο πραξικόπημα, εδώ και αρκετά χρόνια, το «Ποτέ ξανά!» δεν αποτελεί τόσο ένα αίτημα ή μια έκκληση για «δημοκρατική επαγρύπνηση», αλλά περισσότερο διαπίστωση για μια συνθήκη που θεωρείται ολοένα και περισσότερο δεδομένη.

Ακόμη και η ρητορική συνθημάτων για τη «Χούντα που δεν τελείωσε», περισσότερο έδειχνε να προσπαθεί να αναμετρηθεί, έστω και με τη μέθοδο της «ιστορικής αναλογίας», με την πραγματικότητα της μειωμένης κυριαρχίας εντός μιας αυταρχικής εκδοχής «ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης», παρά να υπογραμμίσει κάποια «ιστορική συνέχεια». Ωστόσο, αυτό δεν θα πρέπει να μας οδηγήσει στην εύκολη επιλογή της αντιμετώπισης της δικτατορίας απλώς και μόνο ως παρέκκλισης. Αλλωστε, εξαρχής η θεωρία περί «αφρόνων αξιωματικών» δεν έκρυβε καθόλου ότι απλώς προσπαθούσε να κάνει ένα ιδιότυπο ιδεολογικό damage control για να εξασφαλιστεί η αναγκαία «συνέχεια του κράτους», την ώρα που προφανώς δεν μπορούσε να εξηγήσει ούτε το πώς φτάσαμε στη δικτατορία ούτε την επιβίωσή της για σημαντικό χρονικό διάστημα.

Αλλωστε, έχει γίνει πια προφανές ότι η δικτατορία ήταν μια επιλογή που προέκυψε μέσα στις ίδιες τις δυναμικές (και τις αντιφάσεις) του μετεμφυλιακού κράτους. Δηλαδή, ενός κράτους δομικά αυταρχικού και βάναυσου, στηριγμένου στην παράλληλη ύπαρξη μιας τυπικής «συνταγματικής νομιμότητας» και ενός «παρασυντάγματος» που εξασφάλιζε μια διαρκή «κατάσταση εξαίρεσης» για όσους θεωρούνταν – όχι μόνο ιδεολογικά αλλά και θεσμικά – ότι δεν ανήκαν στον «εθνικό κορμό» και αναδείκνυε τον Στρατό σε αυτοτελές κέντρο εξουσίας. Σε αυτό το φόντο η δικτατορία αποτελούσε μια ακόμη πράξη του Εμφυλίου και μάλιστα με όρους που δεν ήταν άσχετοι με τους γεωπολιτικούς υπολογισμούς του Ψυχρού Πολέμου.

Αντιπροσώπευε, δηλαδή, μια εκδοχή «βαθιού κράτος», παρά κάποια «παραβατικότητα». Ως τέτοια αντιπροσώπευε μια συνέχεια με το πριν, αλλά και προφανώς υπήρξαν επιβιώσεις της και μετά: στην κουλτούρα των σωμάτων ασφαλείας, σε τμήματα του κρατικού μηχανισμού, αλλά και σε μια διάχυτη ακροδεξιά υποκουλτούρα που θα επανέρχεται στο προσκήνιο σε διάφορες στιγμές, από ένα σημείο και μετά έως και «μυθοποιημένη», αποτελώντας τμήμα του «πολιτικού φαντασιακού» ενός αρκετά ευρέος πολιτικού φάσματος.

Η ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ. Προφανώς και αυτό δεν υποτιμά το γεγονός ότι ταυτόχρονα η Μεταπολίτευση όντως αποτέλεσε μια τομή, που επικύρωσε ότι η μετεμφυλιακή άρθρωση ενός ολόκληρου συστήματος εξουσίας μάλλον είχε φτάσει στα όριά της. Αλλωστε, με τον καιρό αποδείχτηκε ότι η υπεράσπιση ενός βασικού πλέγματος κοινωνικών σχέσεων – και των κοινωνικών συμφερόντων που προέκυπταν από αυτές – δεν χρειαζόταν απαραίτητα ένα αυταρχικό ή ακόμη και δικτατορικό «κράτος έκτακτης ανάγκης». Αρκούσε μια «μαχητική» δημοκρατία, που όπου έπρεπε έδειχνε και το πιο «αυστηρό» πρόσωπό της, και από ένα σημείο και μετά η ίδια η εμπέδωση της αγοράς ως βασικού κοινωνικού ρυθμιστή, όπως και η ενσωμάτωση στο «ευρωπαϊκό πλαίσιο».

Πώς, όμως, εξηγείται η βαρύτητα που διατήρησε και διατηρεί στη συλλογική μνήμη η αντίσταση στη δικτατορία και ιδίως το Πολυτεχνείο; Δεν αναφέρομαι τόσο σε μια εκδοχή «αίγλης» των αγώνων που σε ορισμένες περιπτώσεις πήρε και τη μορφή μιας σχετικά γοργής «εξαργύρωσής» της σε διάφορα επίπεδα και η οποία εντάχθηκε και σε παραλλαγές της «επίσημης μνήμης». Κυρίως αναφέρομαι στη φόρτιση και την ένταση που διατηρεί η μνήμη στιγμών όπως το Πολυτεχνείο.

Και αυτό γιατί το να πούμε ότι όλα αυτά είναι απλώς το αποτέλεσμα μιας «μυθοποίησης» θα αποτελούσε και αδικία έναντι της πραγματικής σημασίας της εξέγερσης και αδυναμία κατανόησης της ίδιας της αίγλης της. Πιο σωστό θα ήταν ίσως να πούμε ότι η ίδια η δυναμική της εξέγερσης του Πολυτεχνείου υπερέβαινε τα όρια του «αντιδικτατορικού αγώνα», ακόμη και εάν έγινε έως και «επίσημη εορτή». Ηταν μια δυναμική που και τότε και αργότερα έγινε αντιληπτή ως μια σύγκρουση με ένα συνολικότερο πλέγμα εξουσίας και μια διεκδίκηση μετασχηματισμού που δεν μπορούσε να περιοριστεί απλώς στην τομή της Μεταπολίτευσης, αλλά διεκδικούσε μια συνολικότερη ρήξη και στο εσωτερικό της χώρας και στο εξωτερικό, αμφισβητώντας το αυτονόητο του «ανήκομεν εις τη Δύση».

Και είναι ακριβώς αυτό το χνάρι της αμφισβήτησης και της ανολοκλήρωτης ρήξης που μπορεί να εξηγήσει και την επιβίωση της αναφοράς σε αυτή, τον τρόπο που επόμενες γενιές νέων, με διαφορετικά βιώματα και αφετηρίες από τη γενιά του αντιδικτατορικού αγώνα, μπόρεσαν και μπορούν να βρίσκουν στη μνήμη της εξέγερσης του Πολυτεχνείου ένα σημείο αναφοράς για τις δικές τους αντιστάσεις, διεκδικήσεις και ελπίδες, ένα συμβολικό ορόσημο που μπορούσε να λειτουργήσει ως διαρκής ανασημασιοδότηση του αγώνα και της αντίστασης.