Πανδημίας σύνδρομα

Σε αυτή τη δύσκολη εποχή κρίσης, υγείας, οικονομίας, κοινωνικής ανισορροπίας και διαταραχής του ψυχικού τοπίου, καλό θα είναι να επιστρατεύσουμε τη γνώση που μας προσφέρει η ιστορία της ανθρωπότητας. Στα μεγάλα κείμενα του παγκόσμιου πολιτισμού, που πάντα αφηγούνται και με ακρίβεια περιγράφουν περιόδους κρίσεων, έχουμε την ποικιλία των αντιδράσεων λαών, ομάδων και ατόμων στις επιδρομές, τις απειλές και τις άμυνες που επιστρατεύονται για την αντιμετώπισή τους. Αλλά, κυρίως, έχουμε μια ανθολογία των συμπτωμάτων, των αντιδράσεων, των ηττών και των διασαλεύσεων μιας προϋπάρχουσας ισορροπίας θεσμών και χαρακτήρων. Αλλη μια φορά να θυμίσω πως στο παλαιότερο κείμενο του δυτικού πολιτισμού, την «Ιλιάδα», τα γεγονότα, οι χαρακτήρες των ανθρώπων, οι αντοχές των θεσμών δοκιμάζονται από έναν λοιμό.

Oι αντιδράσεις των μαζών και των ατόμων οξύνονται, όταν οι συνθήκες του βίου διαταράσσονται και συχνά αδυνατούν να εκπληρώσουν, εντός του μέτρου που έχει κληροδοτήσει ο χρόνος, τον ρόλο που έχουν να διαδραματίσουν εντός της κοινωνικής συνθήκης. Σε στιγμές αιχμής αναδύονται ακραίες συμπεριφορές, αλλάζουν οι κανόνες των σχέσεων μεταξύ ατόμων και ομάδων και επιστρατεύονται τακτικές βίας, απάτης, υποκρισίας, κρυψίνοιας. Ακόμα και στη γλώσσα ανασύρονται σπάνιες ύβρεις, δημιουργούνται νέες λέξεις και νέες στρατηγικές συμπεριφοράς καταστρώνονται. Και ο Ομηρος, και αργότερα ο Θουκυδίδης στην «Ιστορία» του, με εξαίρετη σαφήνεια και ακρίβεια, παρουσιάζουν τις πρακτικές που αντιστοιχούν στη γλώσσα, την επιθετικότητα και την αμυντική τακτική του πολέμου.

Αν ανατρέξει κανείς στα μεγάλα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, είτε ποιητικά, είτε ιστορικά, είτε ρητορικά, θα διαπιστώσει πως οι ίδιες αντιδράσεις, οι ίδιες πανοπλίες ηθών, τα ίδια πάθη φορτίζουν τη γλώσσα, επειδή η γλώσσα κάθε φορά κατορθώνει να δημιουργεί τις λέξεις που αντιστοιχούν στη δράση. Κείμενα που γράφτηκαν σε πολεμικές συρράξεις μεταξύ αλλοεθνών ή ομοφύλων, σε φυσικές καταστροφές, σε επιδρομές και σε πανδημίες, μαζί με τη θαυμαστή, συχνά, ακρίβεια των περιγραφών της παθογένειας, φέρνουν στο προσκήνιο της ιστορίας και πάθη ή και αρετές που κρύβονται ή κοιμούνται στη συνείδηση των εποχών και των ανθρώπων.

Είτε ο Ομηρος, είτε ο Θουκυδίδης, είτε ο Πολύβιος, είτε ο Ιούλιος Καίσαρας, είτε η μεγάλη πεζογραφία και τα έπη της ανθρωπότητας, από τα ινδικά ποιητικά κείμενα έως τον Δάντη, είτε τον Βοκκάκιο και τη ρώσικη, λαϊκή επική λογοτεχνία, στα φινλανδικά επικά αριστουργήματα και αργότερα στην κινηματογραφική επική αφήγηση, στην αμερικανική νότια (Περού π.χ.) και βόρεια ήπειρο, τα δικά μας εδώ έξοχα δείγματα της εθνικής μας ιστορίας, από τη «Φλογέρα του Βασιλιά» του Παλαμά έως τη «Ζωή εν τάφω» του Μυριβήλη και έως τον Σεφέρη της Βόρειας Αφρικής των εξορίστων Ελλήνων έως το έπος του Εμφυλίου του «Αξιον εστί» του Ελύτη και τις χαίνουσες πληγές της πατρίδας του Αναγνωστάκη και το «Πλατύ ποτάμι» του Μπεράτη: σε αυτές τις περιόδους στη χώρα μας, που πάθη και αρρώστιες παρόξυναν τον βίο, οι χαρακτήρες των ανθρώπων πέταξαν τις μάσκες της αιδούς, της μικρότητας και γύμνωσαν τις πράξεις.

Αυτές τις τελευταίες εβδομάδες μας βομβαρδίζουν, εκτός των άλλων, και απανωτές γυναικοκτονίες, συνήθως συζυγοκτονίες, πράγμα που σημαίνει πως οι απανωτές κρίσεις νόσου, οικονομίας και αξιών ανατρέπουν στερεότυπα και συμβιβασμούς και ανασύρονται από τα βάθη του ασυνειδήτου πρωτόγονα πάθη και προϊστορικά σύνδρομα. Υπάρχει μια επιστροφή σε μορφές βίου ζωώδους και πέραν της ηθικής τάξης. Ετσι υποχρεωνόμαστε να ανατρέξουμε στις έξοχες πηγές του παγκόσμιου πολιτισμού που μελέτησαν τα ανθρώπινα πάθη, είτε αυτά αναδύονταν από το καταπιεσμένο ασυνείδητο, είτε δημιουργήθηκαν από τις κοινωνικές συνθήκες, τις οικονομικές κρίσεις, τις πολεμικές συγκρούσεις και τις φυσικές εκρήξεις.

Οι μεγάλοι συγγραφείς του παρελθόντος και οι σοφοί μελετητές της ανθρώπινης συμπεριφοράς μας προίκισαν εδώ και χιλιάδες χρόνια με μια αποκαλυπτική γνώση της ανθρώπινης φύσης. Ηδη από τον Αριστοτέλη και τους μαθητές του γνωρίζουμε πως ο ανθρώπινος οργανισμός με τα όργανά του και τις λειτουργίες τους υπόκεινται στους νόμους της ομαλής λειτουργίας, αλλά και της ανώμαλης εκτροπής. Η κατηγοριοποίηση των ανθρώπινων συμπεριφορών εξαιτίας της λειτουργίας ή δυσλειτουργίας ορισμένων οργάνων και των εκκρίσεων και χυμών τους οδήγησε σε κατηγορίες χαρακτήρων. Ο αιματώδης τύπος ανθρώπου συστήνει άνθρωπο εξωστρεφή, ενεργητικό και συντροφικό. Ο χολερικός τύπος, όπως έλεγαν οι γιαγιάδες μας, ο χλεμπονιάρης, είναι κλειστός χαρακτήρας, δύστροπος, δύσκολος, δύσχρηστος, συχνά ανάδελφος και μονήρης, οχυρωμένος στην προσωπική του έπαλξη. Ανθρωποι εμμονικοί, αφοσιωμένοι σε ειδικευμένες έρευνες ή ανακαλύψεις και περιπέτειες.

Προσωπικά, λόγω της διδακτικής μου, επαγγελματικής ιστορίας, βρέθηκα πάντα σε ένα περιβάλλον νέων εφήβων, όπου οι ανθρώπινες συμπεριφορές εκ των πραγμάτων υποχρεώνονται να εκδηλωθούν. Μέσα σε μια τάξη σαράντα εφήβων έχεις σαράντα διαφορετικές ιδιοσυγκρασιακές συμπεριφορές, λόγω και του πεδίου έρευνας νέων γνώσεων, αλλά και της ανταγωνιστικότητας και της έμφυτης στους εφήβους προβολής του εγώ. Και δεν υπάρχει μεγαλύτερο στοίχημα για έναν δάσκαλο να κατορθώσει να αναδύσει από τη δειλία ένα παιδί που, όταν σκαρίσει, λάμπει και θριαμβεύει. Από την άλλη είναι αγώνας καλός και λειαίνει τις εγωτικές, προκλητικές εξάρσεις επιθετικών χαρακτήρων που, συχνά, το μόνο τους προσόν είναι το θράσος, είτε της ταξικής τους καταγωγής, είτε του συνδρόμου της επιβολής. Προσωπικά κέρδισα στοιχήματα, όταν κατηύθυνα το θράσος σε αυτοκριτικό έλεγχο και την προπέτεια με αποδοχή με επιχειρήματα της κριτικής των άλλων. Ανάμεσα στον αιματώδη και τον χολερικό συνάνθρωπο κινούνται μια σειρά ανάμεικτων τύπων συμπεριφοράς και ο γενικός πίνακας είναι η έξοχη ποικιλία των κοινωνιών που ζούμε.

Επανέρχομαι, όμως, στις δύσκολες μέρες που περνάμε λόγω της πανδημίας που μας δοκιμάζει και δοκιμάζεται. Σε ποια κατηγορία ανθρώπινου τύπου, άραγε, ανήκει ο συμπολίτης και ο γείτονας, ο οποίος εν μέσω 21ου αιώνα μετά Χριστόν, αμφισβητεί τη μοναδική πανάκεια του εμβολίου; Ολοι αυτοί που επιδεικνύουν το αντάρτικο σαρκίο τους έχουν υποχρεωτικά εμβολιαστεί, αλλιώς δεν γίνονται δεκτοί στο δημοτικό σχολείο, με το λεγόμενο πολλαπλό εμβόλιο που μας καλύπτει από αρρώστιες που έστελναν στο παρελθόν εκατομμύρια ανθρώπους στα νεκροταφεία, σε ομαδικούς τάφους χολεριασμένων ή στην αναπηρία και τον ακρωτηριασμό. Παιδιά όντας δεν είχαν την πολυτέλεια να αρνηθούν.

Πριν από 60 χρόνια, απόφοιτος της Δραματικής Σχολής, είχα την τιμή, μαζί με τη Δασκάλα μου, μεγάλη τραγωδό Ασπασία Παπαθανασίου, να απαγγείλουμε ποίηση σε μια τιμητική εκδήλωση για τον μεγάλο ιερωμένο γιατρό Φολερό που ανακάλυψε το εμβόλιο για τη λέπρα. Η εκδήλωση έγινε στον Παρνασσό και η αίθουσα ήταν γεμάτη από ευγνώμονες συνέλληνες λεπρούς που είχαν θεραπευτεί. Ανθρωποι χαρούμενοι χωρίς δάχτυλα, μύτες, αφτιά, αλλά με τη ζωή μπροστά τους, αποθέωναν τον σωτήρα τους. Ο 20ός αιώνας δεν είναι μόνο ο αιώνας των πυραύλων, των αεροπλάνων και του σινεμά. Είναι ο αιώνας και ο σωτήρας από τις πανδημίες που νικήθηκαν από τα εμβόλια: φυματίωση, πολιομυελίτιδα, χολέρα, τύφος, ελονοσία, γρίπη. Από τη γρίπη έχουν πεθάνει τριπλάσιοι άνθρωποι από τον σημερινό ιό.