Τα Καλάβρυτα και ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ

Για να πω την αλήθεια, στα Καλάβρυτα δεν έχω πάει. Ούτε στο Δίστομο. Και όχι τυχαία. Ανήκω στη γενιά που οι μνήμες από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Κατοχή στην Ελλάδα δεν ήταν απλώς ιστορικές. Αφορούσαν τους δικούς μου ανθρώπους. Από μικρό παιδί, στα οικογενειακά άλμπουμ τα οποία λάτρευα να ξεφυλλίζω, ξεχώριζα τις φωτογραφίες σε «πριν» και «μετά» την οριακή χρονολογία του 1940. Εβλεπα χαμογελαστά πρόσωπα με ημερομηνίες της δεκαετίας του 1930 και σκεφτόμουν πως, οι καημένοι, δεν ήξεραν τι εφιαλτικά και ανείπωτα τους περίμεναν. Ισως τότε, να είχα, για πρώτη φορά και ασυνείδητα, συλλάβει με κάποιον τρόπο την έννοια της τραγικότητας.

Τέλος πάντων, στα Καλάβρυτα δεν έχω πάει, ούτε στο Δίστομο, διότι ακόμη δεν έχω ξεπεράσει το σοκ από την επίσκεψή μου, πριν από πολλά χρόνια, στο Αουσβιτς. Ενα σοκ που προκάλεσε όχι μόνο η μετωπική με την κτηνωδία αλλά και ένα είδος ντροπής. Σκεφτόμουν «Τι δουλειά έχω τώρα εγώ, που η ζωή, ό,τι και να λέμε, με κανάκεψε να κάνω τουρισμό, έστω και προς ιστορική ενημέρωση, σε έναν τόπο που οι άνθρωποι αναμετρήθηκαν με τα άκρα; Της δικής τους αντοχής και της θηριωδίας των άλλων». Ναι, θα πάω στα Καλάβρυτα και στο Δίστομο, θα συγκινηθώ, θα σοκαριστώ, θα δακρύσω και έτσι, θα θεωρώ ότι «ξέρω» τι συνέβη. Κούνια που με κούναγε. Οσο περισσότερο πλησιάζεις μια μεγάλη τραγωδία, τόσο περισσότερο συνειδητοποιείς την άβυσσο που σε χωρίζει από αυτήν. Να μπορούσα, τουλάχιστον, να κάνω κάτι πιο ουσιαστικό, πέρα από το να τσεκάρω, για τον εαυτό μου και το περιβάλλον μου, πόσο ευαίσθητη είμαι.

Ο Νικόλας Δημητρόπουλος έκανε αυτό το κάτι. Την ταινία «Καλάβρυτα 1943», σε σενάριο Δημήτρη Κατσαντώνη, με τους Νικόλα Παπαγιάννη, Δανάη Σκιάδη και τον κορυφαίο πρωταγωνιστή του Μπέργκμαν Μαξ φον Σίντοφ, στο κύκνειο άσμα της σπουδαίας καριέρας του. Η ταινία, που το τρέιλερ της είναι ατμοσφαιρικό και συναρπαστικό, θα κάνει πρεμιέρα την επόμενη Πέμπτη. Οσοι όμως την έχουν δει μιλάνε για μια συγκλονιστική κινηματογραφική αφήγηση της ναζιστικής θηριωδίας με την οποία ήρθαν αντιμέτωποι στις 13 Δεκεμβρίου εκείνης της χρονιάς, οι κάτοικοι της, τότε, ακμάζουσας κωμόπολης. Σπίτια και κτίρια κάηκαν, όλοι οι άνδρες άνω των 13 ετών εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς στον λόφο του Καπή.

Ωστόσο, κάτοικοι των Καλαβρύτων διαμαρτυρήθηκαν διότι στην ταινία υπάρχει και ένας «καλός» αυστριακός αξιωματικός που ανοίγει την πίσω πόρτα του Δημοτικού σχολείου για να φυγαδεύσει ανθρώπους. «Δεν συνέβη ποτέ κάτι τέτοιο» λένε και καταλαβαίνω απόλυτα ότι η μνήμη και οι πληγές είναι ακόμη νωπές και βαθιές και η τραγωδία μεγάλη. Ωστόσο δεν πρόκειται για ντοκιμαντέρ. Ταινία είναι. Και στην τέχνη, για να αναδειχθεί η έννοια του κακού, πρέπει να αντιπαραβληθεί με το καλό. Η οριζόντια αντίληψη περί «άσπρου» και «μαύρου» αποδυναμώνει το αποτέλεσμα.

Μήπως και στη ζωή έτσι δεν συμβαίνει; Ακόμη και στον ίδιο άνθρωπο, η αλήθειά του βρίσκεται στην ισορροπία των αντιθέσεων. Δεν το λέω εγώ. Το λέει ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, μια επιλογή από τα κηρύγματα του οποίου, από τις εκδόσεις Καστανιώτη και σε μετάφραση του Θανάση Νιάρχου, διαβάζω αυτές τις μέρες.

Αντοχή φιδιού,
γλυκύτητα περιστεριού

«Στον δυνατό άνθρωπο, οι έντονες αντιθέσεις ενώνονται σε μια ζωντανή σύνθεση» λέει. «Σπάνια όμως διακρίνουμε αυτήν την ισορροπία των αντιθέσεων. Οι ιδεαλιστές δεν είναι τόσο συχνά ρεαλιστές και οι ρεαλιστές δεν είναι ιδεαλιστές. Οι αγωνιστές δεν διακρίνονται για την ψυχραιμία τους ούτε οι ψύχραιμοι για την αγωνιστικότητά τους. Σπάνια οι ταπεινόφρονες διαθέτουν αυτοπεποίθηση και όσοι πιστεύουν στον εαυτό τους δεν συνηθίζουν να είναι σεμνοί. Η ζωή, όμως, στη δημιουργική της σύνθεση, απαιτεί τη γόνιμη αρμονία των αντιθέσεων».

Να συνδυάζουμε την αντοχή του φιδιού με τη γλυκύτητα του περιστεριού λέει στο κήρυγμά του. Και είναι βάλσαμο αυτά τα λόγια στην εποχή της «οριζόντιας ηθικής».