Η Φώφη Γεννηματά «Εις την οδόν των Φιλελλήνων»

Η πρώτη φορά που πήρα μία ιδέα περί του τι σημαίνει εθνικό πένθος ήταν το μακρινό 1968. Μέναμε απέναντι από τον Ευαγγελισμό και ανάμεσα από τα κάγκελα του μπαλκονιού που ήταν πιο ψηλά από εμένα, έβλεπα τον κόσμο που μαζεύτηκε όταν ανακοινώθηκε ο θάνατος του Γεωργίου Παπανδρέου που νοσηλευόταν εκεί. Εχω την εντύπωση ότι από την πλαϊνή πόρτα έβγαζαν το φέρετρο αλλά τα 53 χρόνια που πέρασαν από τότε είναι παρά πολλά για να περισώσουν τέτοιες λεπτομέρειες. Θυμάμαι όμως καλά αυτό που είχα νιώσει, όπως θυμόμαστε πάντα τις «πρώτες φορές» μας. Ηταν η αίσθηση ενός κοινού παλμού γύρω από ένα φέρετρο που εκτείνεται πολύ παραπέρα από το πλαίσιο του οικογενειακού πένθους ή της συγκίνησης για την απώλεια κάποιας προσωπικότητας. Αυτό που αργότερα ανακάλυψα στον στίχο του Σικελιανού από το ποίημα που εκφώνησε στην κηδεία του Παλαμά.

Εκτοτε, και απολύτως συνειδητά πλέον, ένιωσα κι άλλες φορές αυτόν τον κοινό παλμό. Στην κηδεία της Μελίνας, του Ανδρέα Παπανδρέου, της Βουγιουκλάκη, του Μίκη πρόσφατα. Εβλεπα τα πλήθη του κόσμου που τους συνόδευαν στην τελευταία τους κατοικία, τον σπαραγμό ανθρώπων που τους λάτρεψαν χωρίς να τους έχουν γνωρίσει, συνειδητοποιούσα τι σημαίνει συλλογικό πένθος. Θυμάμαι όμως και την παλαιότερη αναφορά ενός από αυτά τα πρόσωπα για το πόσο φοβόταν ότι ο θάνατός του/της ίσα που θα γινόταν μονόστηλο στις εφημερίδες. Σε εμάς μπορεί να ακούγεται ματαιόδοξο αλλά εμείς δεν έχουμε αγγίξει τις κορυφές τους. Ετσι, σε τέτοιας συμμετοχής κηδείες, κάπου βρίσκει θέση και το μεταφυσικό παρηγορητικό του «αν βλέπει, από ψηλά, τι γίνεται, πολύ θα το ευχαριστιέται».

Αυτή η ουτοπική διάσταση δεν υπήρξε την ημέρα της κηδείας της Φώφης Γεννηματά. Ο θάνατος ενός δημοσίου προσώπου, ο τρόπος που προσλαμβάνει ο κόσμος την «έξοδό» του, είναι, πολλές φορές, πιο αποκαλυπτικός από τη ζωή του. Ναι, είμαι σίγουρη πια ότι θα προτιμούσε να ζήσει λίγα χρόνια παραπάνω, να δει τα παιδιά της να προχωράνε, το κόμμα της να παίρνει τ’ απάνω του κι ας είχε, όταν ερχόταν η ώρα, «μια κηδεία σαν όλων των ανθρώπων τις κηδείες». Κι αν «έβλεπε από ψηλά», δεν θα της προκαλούσε καμιά ικανοποίηση ότι μαζί με τα παιδιά της και τους δικούς της ανθρώπους, πλάνταξε στο κλάμα όλη η Ελλάδα.

Δεν θυμάμαι άλλον «ξαφνικό θάνατο» να έχει συγκινήσει τόσο. Οι λόγοι είναι πολλοί, τους συζητάμε όλοι αυτές τις ημέρες. Τους συμπύκνωσε όμως στον επικήδειό της η Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Βάζοντας τη Φώφη Γεννηματά «Εις την οδόν των Φιλελλήνων», το ποίημα του Εμπειρίκου στο οποίο περιγράφει κάποια κηδεία που περνάει μία ημέρα αφόρητου καύσωνα από τον αθηναϊκό δρόμο. Και καταλήγει: «…Ο καύσων αυτός χρειάζεται για να υπάρξει φως! Το φως αυτό χρειάζεται, μια μέρα για να γίνει μια δόξα κοινή, μια δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Ελλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί στον κόσμο εδώ κάτω, έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου».