Ονειρα

Στο βιβλίο του «Στην Ευρώπη», που πρωτοκυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2008 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, ο ολλανδός δημοσιογράφος Χέιρτ Μακ παρουσίαζε σε δώδεκα κεφάλαια (όσα και οι μήνες του χρόνου) την Ευρώπη στο τέλος της χιλιετίας, όπως την είχε γνωρίσει μέσα από έναν μεγάλο περίπλου διάρκειας ενός έτους σε όλες τις πόλεις όπου σημειώθηκαν μεγάλα γεγονότα. Οπως σημείωνε στο «ΒΗΜΑ» ο Νίκος Μπακουνάκης, που έγραψε και τον πρόλογο, «το γοητευτικότερο στοιχείο στο βιβλίο είναι οι μαρτυρίες. Απρόοπτοι άνθρωποι. Από τον εγγονό τού κάιζερ Γουλιέλμου Β’ ως την Αντριάνα Βάρνο, η οποία είχε εργαστεί στο στρατόπεδο του Μπιρκενάου, και στην Ελλάδα, στην Κεφαλονιά, την Ελενα Κοσμετάτου, grande dame, όπως την αποκαλεί, μια δυνατή μαρτυρία για το νησί την περίοδο της Κατοχής».

Ο Μακ ήταν αισιόδοξος στο γύρισμα του αιώνα, όπως και οι περισσότεροι δυτικοί πολίτες. Η σοβιετική αυτοκρατορία είχε καταρρεύσει αναίμακτα, οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης είχαν βρει την ελευθερία τους, η Αμερική χαιρόταν τη μονοκρατορία της, η Κίνα απασχολούσε μονάχα τους ειδικούς. Αλλά η συνέχεια δεν ήταν ρόδινη. Από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου μέχρι τη χρηματοπιστωτική κρίση, τη μεταναστευτική κρίση, το Brexit και την πανδημία, η τελευταία εικοσαετία χαρακτηρίστηκε από άγχος και ανασφάλεια. Με αυτήν λοιπόν αποφάσισε να ασχοληθεί ο δημοσιογράφος στο νέο του βιβλίο, που του έδωσε τον εύγλωττο τίτλο «Το όνειρο της Ευρώπης».

Αναζητώντας απαντήσεις – γράφει στο χθεσινό του τεύχος ο Economist -, ο συγγραφέας διατρέχει τον χώρο και τον χρόνο, εισάγοντας μια σειρά από χαρακτήρες στους οποίους κάθε τόσο επιστρέφει: έναν ούγγρο δήμαρχο, έναν ιρανό πρόσφυγα, ένα ζευγάρι ελλήνων καταστημαρχών, έναν καταλανό δημοσιογράφο. «Τι συνέβη σε αυτά τα 20 λαμπρά χρόνια της παγκοσμιοποίησης και της ελεύθερης αγοράς;» αναρωτιέται. Και πού θα οδηγηθεί άραγε η Ενωση; Θα διαλυθεί όπως η αυτοκρατορία των Αψβούργων ή θα μετατραπεί σε μια κρατική οντότητα με συνοχή;

Ο Μακ δεν παίρνει ρίσκα, παραπέμπει για την απάντηση σε έναν μυθικό αναγνώστη που ζει το 2069. Ο ίδιος αρκείται στην παρατήρηση πως όταν η ΕΕ έρχεται αντιμέτωπη με μια «πολυκρίση», συνήθως τα καταφέρνει, εφευρίσκει καινούργια εργαλεία, τα οποία κάθε φορά είναι και καλύτερα. Βλέπει με συμπάθεια τους χαμένους της ιστορίας, είτε είναι οι απελπισμένοι πρόσφυγες που θαλασσοδέρνονται στη Μεσόγειο είτε οι στρατιές των ανέργων στη νότια Ευρώπη. Κατανοεί όμως κι εκείνους που θα περίμενε κανείς να αντιπαθεί, όπως τους Βρετανούς που ψήφισαν υπέρ του Brexit ή τους Ρώσους που υποστηρίζουν τον Πούτιν ελπίζοντας να ξαναβρούν τα χαμένα μεγαλεία.

Τα όνειρα έτσι κι αλλιώς σπανίως βγαίνουν αληθινά. Το ζήτημα είναι να μη γίνονται εφιάλτες.