Ενας αμερικανός πλοίαρχος και ένας γάλλος λοχαγός

Ο Ουράια Π. Λέβι γεννήθηκε το μακρινό 1792 στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ, σε μία από τις γνωστότερες, τότε, εβραϊκές οικογένειες της χώρας. Λένε πως σε ηλικία μόλις 10 χρόνων έφυγε από το σπίτι του και πέρασε τρία χρόνια δουλεύοντας ως μούτσος σε πλοία. Σε κάθε περίπτωση, στα 20 του κατατάχθηκε στο αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό, θέλοντας να υπηρετήσει στον Αγγλοαμερικανικό Πόλεμο του 1812. Το πλοίο στο οποίο διορίστηκε ως πλοηγός έπεσε έναν χρόνο αργότερα στα χέρια των Εγγλέζων, όλα τα μέλη του πληρώματος έμειναν αιχμάλωτοι για 16 μήνες. Επιστρέφοντας στις ΗΠΑ, ο Λέβι ανέβηκε σιγά σιγά στην ιεραρχία, φτάνοντας το 1844 στον βαθμό του πλοιάρχου. Πολλοί συνάδελφοί του, ωστόσο, δεν υπέφεραν το γεγονός ότι ήταν Εβραίος. Το 1816, μία αντισημιτική ύβρις από έναν συνάδελφό του κατέληξε σε μονομαχία: μόνο ο Λέβι επέζησε. Μέσα στα επόμενα 30 χρόνια, ο ίδιος θα περνούσε από στρατοδικείο συνολικά έξι φορές, κάθε φορά επειδή είχε απαντήσει σε αντισημιτικές προσβολές.

«Οι γονείς μου ήταν Ισραηλίτες», θα εξηγούσε το 1857. «Υποχρεώθηκα να αντιμετωπίσω ένα μεγάλο κομμάτι της προκατάληψης και της εχθρότητας που ακολουθεί, εδώ και αιώνες, τους Εβραίους». Το γεγονός αυτό, ωστόσο, δεν επηρέασε τις επενδυτικές του δραστηριότητες. Τα ακίνητα που αγόρασε στο Γκρίνουιτς Βίλατζ της Νέας Υόρκης πήραν γρήγορα αξία και ο Λέβι έγινε πλούσιος. Αφιέρωσε την υπόλοιπη ζωή του σε δύο σκοπούς: στην κατάργηση της μαστίγωσης ως μορφής τιμωρίας στο Ναυτικό (κάτι που κατάφερε το 1850) και στη διαιώνιση της μνήμης του Τόμας Τζέφερσον, του κύριου συντάκτη της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ (1776) και τρίτου προέδρου της χώρας (1801-1809).

Ο Λέβι θεωρούσε τον Τζέφερσον έναν σπουδαίο άνθρωπο και ηγέτη, πρωτίστως για τη στάση που είχε κρατήσει υπέρ της θρησκευτικής ελευθερίας, αρχικά στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Βιρτζίνια, κι έπειτα στο έθνος συνολικά. Δεν ξεχνούσε τα όσα είχε γράψει, ως κυβερνήτης της Βιρτζίνια τότε, το 1781 στο βιβλίο του «Σημειώσεις για την Πολιτεία της Βιρτζίνια»: «Οι νόμιμες εξουσίες της κυβέρνησης εκτείνονται μόνο στις πράξεις που είναι επιβλαβείς για τους άλλους. Δεν μου προξενεί ωστόσο βλάβη το να πει ο γείτονάς μου ότι υπάρχουν είκοσι θεοί ή καθόλου θεός». Ούτε τον ρόλο του στη δημιουργία και την προώθηση αυτής που είναι γνωστή σήμερα ως Νομοθετική Πράξη της Βιρτζίνια για την Αναγνώριση της Θρησκευτικής Ελευθερίας (1786), στην ηχηρή της δήλωση πως «όλοι οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να εκφράζουν, και να διατηρούν, τις απόψεις τους σε θέματα θρησκείας, και αυτές επ’ ουδενί δεν μειώνουν, μεγεθύνουν ή επηρεάζουν τις δυνατότητές τους ως πολιτών». Ούτε φυσικά τον ρόλο του στη σύνταξη της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ και των «απαράγραπτων δικαιωμάτων» που αυτή παρουσιάζει λεπτομερώς. Ούτε και την υπερηφάνεια που εξέφραζε ο Τζέφερσον για το γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια, την ίδρυση του οποίου, το 1819, θεωρούσε ως ένα από τα σπουδαιότερα επιτεύγματά του, και δεχόταν Εβραίους, και «λειτουργούσε ως παράδειγμα σεβασμού της ελευθερίας της συνείδησης».

Για όλους αυτούς τους λόγους, και προκειμένου να τιμήσει τον Τζέφερσον, παρήγγειλε το 1834 ο Λέβι στον Πιερ-Ζαν Νταβίντ ντ’ Ανζέ, έναν από τους σημαντικότερους γάλλους γλύπτες του νεοκλασικισμού, δύο αγάλματά του, ένα μπρούντζινο και ένα γύψινο – το πρώτο τοποθετήθηκε στη Ροτόντα του Κογκρέσου, το δεύτερο στην αίθουσα όπου συνεδριάζει το δημοτικό συμβούλιο της Νέας Υόρκης. Για αυτό επίσης αγόρασε το ρημαγμένο πια Μοντιτσέλο, το κτήμα του Τζέφερσον, κοντά στο Σάρλοτσβιλ της Βιρτζίνια: «οι κατοικίες των σπουδαίων ανδρών», επιχειρηματολόγησε, «πρέπει να προστατεύονται και να διατηρούνται ως μνημεία της δόξας τους».

Να γνώριζαν άραγε αυτή την ιστορία οι αφροαμερικανοί και λατινοαμερικανοί βουλευτές της Νέας Υόρκης που έδιναν εδώ και χρόνια μάχη για την απομάκρυνση του αγάλματος του Τόμας Τζέφερσον από την αίθουσα του δημοτικού συμβουλίου της, και τα μέλη του ίδιου του δημοτικού συμβουλίου που ψήφισαν ομόφωνα, την περασμένη εβδομάδα, υπέρ της απομάκρυνσής του; Και να τη γνώριζαν, μικρή σημασία είχε: ο Τζέφερσον είναι στα μάτια τους μόνο ο ιδιοκτήτης 600 σκλάβων, όπως και ο Λέβι υπήρξε άλλωστε ιδιοκτήτης σκλάβων, το άγαλμα του πρώτου που χάρισε στον δήμο ο δεύτερος είναι «μια συνεχής υπενθύμιση των αδικιών που μαστίζουν τις μαύρες κοινότητες από την ίδρυση της χώρας μας», η ιστορία είναι στα μάτια τους μονοδιάστατη, όχι πολυεπίπεδη και περίπλοκη και συχνά αντιφατική, όπως εξάλλου και οι ίδιοι οι άνθρωποι που τη γράφουν.

Να, ο γάλλος πρόεδρος, ο Εμανουέλ Μακρόν: ρωτήθηκε τις προάλλες αν θα σκεφτόταν να προαγάγει μετά θάνατον, τιμητικά, τον λοχαγό Ντρέιφους σε στρατηγό κι απάντησε αρνητικά, όχι γιατί δεν θα το ήθελε ή γιατί θεωρεί πως δεν θα του άξιζε, αλλά γιατί έτσι θα μπορούσε, λέει, να ανοίξει ο δρόμος ώστε να του ζητήσουν, αύριο μεθαύριο, να υποβιβάσει «στρατηγούς που συμμετείχαν στον αποικισμό ή στον τάδε ή τον δείνα πόλεμο». Σημεία των καιρών, με εν δυνάμει επικίνδυνες και σίγουρα θλιβερές συνέπειες.